Slovenija između Goloba i Janše: Ponovljena desna skretanja

Neuspjeh liberalnog političara Roberta Goloba, pobjednika izbora na papiru, da formira vladu, otvorio je put trostrukom premijeru, desničaru, Janezu Janši. On, vjeruje se, već ima spremne glasove za četvrti mandat.

Izbori su pažljivo praćeni i izvan Slovenije, jer u Evropi imaju značaj koji nadilazi veličinu male podalpske zemlje. Često je posljednjih godina Slovenija izgledala kao rijetka svijetla tačka, naše postjugoslovenske, balkanske i evropske demokratije. Istupajući protiv desnih strujanja, napada na Gazu i Iran, djelovala je kao progresivna predvodnica neke drugačije Evrope.

Posljednji parlamentarni izbori u toj bivšoj jugoslovenskoj republici pokazali su duboku podijeljenost glasačkog tijela. Političke igre i trgovine udaljile su dosadašnjeg liberalnog premijera Roberta Goloba od glavne funkcije u zemlji. Na scenu se vraća dobro nam poznati desničar – Janez Janša.

Parlamentarni izbori u Sloveniji koji su održani 22. marta 2026. donijeli su rezultat koji na prvi pogled djeluje iznenađujuće poznato. Gibanje Svoboda (GS) je ponovo izašla kao najjača stranka. Pobjeda nad konzervativnom Slovenačkom demokratskom strankom (SDS) bila je tijesna. GS je osvojila 28,63 odsto glasova i 29 mandata, tik ispred SDS-a sa 27,95 odsto i 28 mandata.

Uprkos zadržavanju prvog mjesta, GS je pretrpio značajne gubitke u odnosu na prethodne izbore, što odražava slabljenje široke koalicije koja ga je dovela na vlast 2022. godine. Pad je veliki. Od 34,5 odsto glasova, odnosno 41 mandata prije četiri godine, Golob je završio sa 12 stolica manje u parlamentu.

Izbori nijesu potvrdili stabilnost. Naprotiv, pokazali su fragmentiraniju i neizvjesniji sistem koji će otežati upravljanje Slovenijom u godinama koje dolaze. Osim domaćih implikacija, izbori odražavaju i širi evropski obrazac u kojem se proevropske snage suočavaju sa rastućim izazovima nacionalističkih aktera.

Dok je još trajala euforija izborne noći, svjestan smanjenih mogućnosti za sastav nove vlade, Golob je govorio prisutnima: „Slovenci su veoma slobodoumna nacija… Želimo da sačuvamo svoju nezavisnost i suverenitet, čak i na individualnom nivou. I upravo zato smo često zadovoljni životom, ali nimalo zadovoljni politikom ili vladom“.

Pominjao je da nije slučajnost što su u takvoj zemlji baš oni pobijedili dva puta za redom, dok se u pozadini mogla čuti O Bella Ciao. Najznačajniji ishod izbora nije tijesna pobjeda GS-a, već sve veća fragmentacija političkog sistema u Sloveniji. Za razliku od pet političkih aktera koji su sačinjavali parlament poslednje četiri godine, sada ih je sedam.

Tu su dva nova aktera – desnocentrističke Demokrate (DEM) i desničarski populistički proputinovski pokret Resni.ca. Ulazak Demokrata posebno je značajan jer popunjava dugogodišnju prazninu za umjerenu, proevropsku desnocentrističku alternativu koja nije vezana za polarizujuće liderstvo Janeza Janše. Ulazak Resni.ca u parlament signalizira rastuće „antiestablišment“ raspoloženje među slovenačkim biračima.

Nastao iz protesta protiv mjera tokom pandemije, ovaj pokret odražava šire nepovjerenje prema političkim institucijama i elitama, slično trendovima širom Evrope. Oni žele preispitati slovenačko članstvo u EU i NATO-u, negiraju klimatske promjene.

Skoro mjesec dana odlazeća Golobova vladajuća koalicija nije uspjela da obezbijedi većinu. Tako se otvorio prostor manjim partijama da igraju ulogu tasa na vagi. Pošto nijedan blok nema većinu, partije poput Demokrata i Resni.ca mogle bi imati uticaj nesrazmjeran svojoj izbornoj snazi. To povećava vjerovatnoću nestabilne vlasti.

Proteklog ponedjeljka Golob je priznao da njegova stranka nije uspjela da formira vladu. Time je otvoren put za kandidata SDS-a. Trostruki premijer Slovenije danima je komentarisao da je spreman na sve opcije. Od opozicionih do onih vezanih za najveće političke adrese zemlje i ponavljanje izbora.

Da se dosta radilo na premijerskoj opciji govori i podatak da je nedavno Janšina stranka podržala inicijativu partije Resni.ca da njen lider Zoran Stevanović bude izabran za predsjednika parlamenta Slovenije. Stevanović se tokom kampanje hvalio da je kod notara ovjerio dokument u kome stoji da neće ući u vladu sa Janšom. Za njega su kao predsjednika parlamenta osim Janšinog SDS-a glasale i druge stranke potencijalne desnocentrističke koalicije NSi, SLS i Fokus. Ukupno 48 poslanika. Dva više od potrebne većine za izbor.

Za Sputnjik je Stevanović izjavio da planira posjetu Moskvu kako bi gradio mostove između Istoka i Zapada. Ako se to desi, biće prvi predsjednik parlamenta neke EU članice u posjeti Rusiji od početka rata u Ukrajini.

U medijima su već procurjele informacije o sastavu Janšine vlade. SDS bi po njima vodio osam ministarstava, blok NSi-SLS-Fokus pet, dok bi Demokrate Anže Logara preuzeli tri resora. Stranci Resni.ca navodno bi bilo ponuđeno van-koaliciono partnerstvo.

Anže Logar je političar o kome se posljednjih dana dosta piše. On je bivši ministar vanjskih poslova u Janšinoj vladi i dugogodišnji član SDS-a. Napustio je stranku prije dvije godine. Tokom predizborne kampanje uporno je odbacivao optužbe ljevice da je „skriveni adut“ SDS-a.

Tokom prvog pokušaja sastavljanja vlade, on je prvi izašao sa informacijom da su pregovori sa GS završeni. Izrekao je i optužbe da je Golob vršio pritiske koji izlaze iz okvira uobičajenog političkog dijaloga. Iz tabora Pokreta Sloboda uslijedile su optužbe na račun Logara za politiku prevare. GS tvrdi da su Demokrate od samog početka radile na formiranju Janšine vlade.

Nakon neuspjeha sklapanja vlade, Golob je najavio da ostaje poslanik, ali očito, u opoziciji. Janša je rekao da vjeruje da se odlazeći premijer raduje odlasku u opoziciju, jer je ostavio rupu u finansijama, pa će neko drugi to rješavati.

Povukao je paralelu sa 2011. kada relativnom pobjedniku izbora Zoranu Jankoviću takođe nije uspjelo da sastavi vladu. Tu situaciju, baš kao i sada, iskoristiće Janša da se dokopa premijerskog mandata.

Zanimljivo: bivši, a moguće i novi slovenački premijer do kraja mandata ostao je samo jednom. Onda kada se premijerske stolice dokopao prvi put, 2004. godine. Sljedeća dva mandata prekinuti su na pola.

I lider Socijaldemokrata Matjaž Han poručio je da očekuje da će naredne četiri godine provesti u opoziciji, ocjenjujući da se takav ishod već nazire iz ponašanja stranaka desnog centra u parlamentu. Apelovao je da se vlada što prije formira, ističući da nema smisla praviti se da se proces njenog sastavljanja ne odvija.

Golob je nakon neuspjeha u sastavljanju vlade i jasnih desnih skretanja rekao da ne vidi način kako bi se tako različiti stavovi, koji okupljaju stranke koje danas učestvuju u parlamentu, mogli sprovesti u praksi. Naglasio je da će Slovenci sada, pošto više nema maski, moći da vide za šta se ko zaista zalaže. Ko gradi socijalnu državu u kojoj ima mjesta za sve, pa i za najranjivije, a ko se bori isključivo za bogate.

Obrasci glasanja na potonjim izborima u Sloveniji ukazuju na rastuću fragmentaciju. Geografski posmatrano, izbori potvrđuju teritorijalnu podjelu: urbane i zapadne regije naginju partijama centra i ljevice, dok su ruralne i istočne oblasti uporišta desnice. Najveće promjene zabilježene su u prigradskim i srednjeimovinskim zonama, gdje je GS izgubio podršku, a Demokrati i Resni.ca ostvarili dobitke. To sugeriše da upravo ovi birači postaju ključno izborno bojno polje.

Izbori su pažljivo praćeni i izvan Slovenije, jer imaju značaj koji nadilazi njenu veličinu. Zemlja učestvuje u donošenju ključnih odluka u Evropskom savjetu. Zbog toga se izborni rezultati često posmatraju kao indikator širih političkih trendova u Evropskoj uniji, posebno u pogledu odnosa između proevropskih i nacionalističkih snaga kao i rastuće političke fragmentacije.

Promjene vlasti u Sloveniji mogu uticati i na oblikovanje zajedničke politike Unije. Slovenački izbori imaju i direktne implikacije na evropske rasprave o vladavini prava, funkcionisanju institucija i odnos prema Briselu, naročito kada na vlast dolaze lideri sa kritičnijim stavom prema EU integracijama.

Slovenija takođe igra važnu ulogu u politici prema Zapadnom Balkanu, pa promjena vlade može uticati na tempo proširenja EU i regionalnu stabilnost. Ovi izbori bili su i test može li liberalna proevropska politika opstati u državi ispod Alpa, ili Sloveniju zahvata desni talas vidljiv na cijelom kontinentu.

Izbori u Sloveniji imaju i svoju svjetsku dimenziju. Ako Janez Janša, koji otvoreno izražava divljenje Donaldu Trampu, uspije da formira vladu, vratio bi se u Evropski savjet. Baš u trenutku kada njegov saveznik, odlazeći mađarski premijer Viktor Orbán, treba da prestane da prisustvuje redovnim samitima lidera EU.