Obavezna vakcinacija i predškolske ustanove: Ima li lijeka za boljke sistema

Od 1. septembra počela je da se primjenjuje norma Zakona o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti, koji je donesen početkom ove godine, da u vrtićima mogu da borave samo vakcinisana djeca. Pokušaj primjene zakona razobličio je brojne probleme sistema, ali i društva.

Odlazak u vrtić pretvorio se u odvajanje nevakcinisane djece i svađu pojedinih roditelja sa vaspitačicama. Kako djeci predškolskog uzrasta objasniti što mu drug i drugarica ne mogu sa njim u vrtić ili što nevakcinisana djeca u pojedinim vrtićima borave u zasebnim prostorijama, ili zašto drugov tata viče na vaspitačicu?

Vrtići su od Ministarstva zdravlja dobili dopis 18. avgusta u kojem je naznačeno da u vrtićima mogu da borave ona djeca koja su vakcinisana uredno, predškolci koji iz opravdanih razloga nijesu vakcinisani, a da vrata vrtića treba da budu zatvorena za djecu koja se, iz neopravdanih medicinskih razloga, nijesu vakcinisala. Roditelji su u tom kratkom roku informisani da treba da izvade ili koriguju potvrde o vakcinaciji, ispostavile su se i greške u dokumentaciji, manjkalo je i termina za vakcinaciju, pa su zakazivani za septembar ili oktobar, a do tada njihovo dijete ne može da bude u vrtiću.

Koliko je situacija složena govori i podatak da više od 60 odsto upisane djece prvog dana školske godine nije došlo u predškolske ustanove. U crnogorske vrtiće, prema statistici, ide oko 25.900 od ukupno 42.719 djece tog uzrasta.

Da nije sve do sistema, nego i do roditelja, govore podaci da se Crna Gora nalazi na evropskom i svjetskom vrhu po niskom obuhvatu vakcinisane djece MMR vakcinom, koja se daje protiv malih boginja, rubeole i zauški. Do avgusta ove godine u Crnoj Gori je bilo nevakcinisano više od 30.000 djece od jedne do 18 godina, dok svako drugo dijete predškolskog uzrasta nije obuhvaćeno imunizacijom.

Koliko god bila nepopularna i u našim uslovima haotična, restriktivna politika je dala rezultate. Iz Instituta za javno zdravlje (IJZ) kazali su da je za mjesec dato više od 3.100 doza MMR vakcine, kao i preko 6.000 doza drugih vakcina iz kalendara obavezne vakcinacije.

Tokom avgusta 2026. godine, zaključno sa 30. avgustom 2026. godine, aplikovano je ukupno 2.419 doza MMR vakcine, od čega 2.136 prvih doza (MMR1) i 283 drugih doza (MMR2). Posebno dobar odziv zabilježen je tokom prethodnog vikenda, sa više od 300 datih doza MMR vakcine. Takođe, tokom proteklog vikenda, dato je i oko 200 doza ostalih vakcina iz Kalendara obavezne vakcinacije.

Iz Instituta su upozorili da je vakcinacija posebno važna zbog epidemijskog javljanja morbila u Bugarskoj i na Kosovu, kao i nedavno potvrđenog slučaja u Srbiji. Iz ove institucije u kontinuitetu upozoravaju da Crnoj Gori ozbiljno prijeti epidemija malih boginja (morbila) zbog drastično niskog obuhvata vakcinacijom, posebno MMR vakcinom kod djece predškolskog uzrasta.

Morbili najčešće izazivaju komplikacije kao što je upala pluća, koja se javlja kod svakog dvadesetog djeteta i najčešći je uzrok smrti uslijed malih boginja kod odojčadi i male djece. Zatim upala srednjeg uva, upala mozga, kao i smrtonosni SSPE (Subakutni sklerozirajući panencefalitis), koji je dosta rijedak, jedan na nekoliko hiljada oboljelih, a razvija se podmuklo, godinama nakon što je dijete preležalo male boginje.

Iako stručnjaci i brojne naučne analize pokazuju da je MMR vakcina bezbjedna, antivakserski senzacionalizam, kojega su pune društvene mreže, i pad povjerenja u zdravstveni sistem doveli su do toga da se ogroman broj roditelja odlučuje da djecu ne vakciniše ovom vakcinom ili da se ona odloži dok dijete ne progovori i prohoda. Strah od MMR vakcine, koju antivakseri povezuju sa autizmom, iako za to nemaju ni jedan dokaz, u Crnoj Gori se proširio kao epidemija.

Među djecom predškolskog uzrasta rođenom od 2020. do 2024. godine, prvom dozom MMR vakcine vakcinisano je oko 59,4 odsto djece. To znači da značajan broj djece ovog uzrasta još uvijek nije primio prvu dozu MMR vakcine. Prema podacima iz elektronskog registra, riječ je o približno 15.000 djece rođene od 2020. do 2024. godine koja do sada nijesu evidentirana kao vakcinisana prvom dozom MMR vakcine.

O razmjerama problema govore uporedni podaci Instituta da je 2013. prvu dozu MMR vakcine protiv malih boginja, zaušaka i rubeole primilo 88 odsto djece, dok podaci iz avgusta ove 2026. godine iznose svega 23 odsto djece rođene 2024. godine. Ovaj posljednji podatak svrstao nas je na samo dno svjetske rang liste kada je u pitanju pravovremeni obuhvat prvom dozom MMR vakcine, a koja se sačinjava na osnovu podataka UNICEF-a i Svjetske zdravstvene organizacije (SZO). Crna Gora je na posljednjem, 193. mjestu u svijetu sa 23 odsto vakcinisane djece.

Na začelju sa obuhvatom vakcinacije od 27 do 43 odsto su: Madagaskar, Gvineja, Čad, Sudan, Somalija, Nigerija, Gabon, Avganistan. Zemlje sa kojima Crna Gora dijeli ovo začelje, za razliku od naše zemlje, imaju problem dostupnosti vakcina za većinu djece. Zemlje sa obuhvatom vakcinacije od 99 odsto su Bahrein, Andora, UAE, Brunej, Kuba, Mađarska, Iran, Portugalija, Luksemburg. Sve zemlje regiona su daleko ispred Crne Gore, tako Albanija, Hrvatska i Slovenija imaju obuhvat vakcinacije od preko 90 odsto, Srbija i Sjeverna Makedonija preko 80 odsto, dok je u BiH obuhvat preko 60 odsto.

Zanimljivo je da najniži obuhvat MMR vakcinom bilježe Podgorica i primorske opštine, dok je taj procenat u sjevernim opštinama znatno veći. Da u ovom naletu nije sporna samo MMR vakcina govori i podatak da protiv tuberkuloze u porodilištu nije vakcinisano 1.100 rođenih 2025. godine. Obavezna vakcina koja se primjenjuje po rođenju, odnosno u porodilištu, obuhvata BCG vakcinu, tačnije vakcinu protiv tuberkuloze.

Prema trenutno dostupnim podacima iz elektronskog registra imunizacija, za kohortu djece rođene 2025. godine BCG vakcinom je obuhvaćeno njih 83,3 odsto, dok oko 1.100 djece iz ove kohorte nije evidentirano kao vakcinisano ovom vakcinom.

Dio roditelja je već zakazao protest ispred Ustavnog suda 15. septembra, kada počinje javna rasprava u postupku ocjene ustavnosti zakonskog rješenja kojim je vakcinacija propisana kao uslov za boravak djece u javnim i privatnim predškolskim ustanovama. U raspravi će učestvovati i podnosioci inicijative kojom se traži da Ustavni sud proglasi neustavnim odredbe članova 41 i 42 Zakona o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti.

Inicijative su podnijeli Udruženje Roditelji, Alternativa Crna Gora i jedno lice iz Nikšića. Pozivajući se na praksu Evropskog suda za ljudska prava, Zaštitnik ljudskih prava i sloboda dao je mišljenje da država ima pravo da propiše mjere koje će dati bolje rezultate u zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti.

Iz UNICEF-a su ocjenili da uskraćivanje pristupa predškolskom obrazovanju zbog odluka roditelja dovodi do dvostrukog kažnjavanja djece i tvrde da se njihov stav o obaveznoj vakcinaciji zasniva na naučnim dokazima i međunarodnom pravu, posebno na Konvenciji o pravima djeteta.

Ustavni sud je najavio da će na javnoj raspravi učestvovati brojni domaći i međunarodni stručnjaci iz epidemiologije i prava djeteta, a biće angažovan i međunarodni ekspert koji će analizirati uporedna zakonska rješenja u državama članicama Savjeta Evrope koja se odnose na mjere koje države preduzimaju radi zaštite javnog zdravlja, uključujući mjere kojima se nastoji obezbijediti visok stepen imunizacije stanovništva, uz istovremeno poštovanje i zaštitu prava i sloboda pojedinaca.

Države koje imaju slične kazne za nevakcinisanje kao Crna Gora jesu Hrvatska, Srbija, Francuska, Italija, Poljska, Mađarska i Češka. Evropski sud za ljudska prava (ECHR) je u aprilu 2021. u predmetu protiv Češke Republike presudio da kažnjavanje roditelja i restrikcije za nevakcinisanu djecu ne krše Član 8 (Pravo na poštovanje privatnog života) Evropske konvencije o ljudskim pravima. Jedan od ključnih zaključka iz presude, kojim je uspostavljen jasan pravni standard, je da javno zdravlje i zaštita drugih imaju prednost nad pojedinačnim izborom.

Naravno, bolje bi bilo da se gradi efikasniji zdravstveni sistem i da se radi na edukaciji kako bi se suzbio pogubni uticaj epidemije poluinformacija i laži koji ozbiljno ugrožavaju ovo društvo i najmlađe.

Životi koje je spasila vakcinacija Snežana Mugoša, direktorica Instituta za ljekove i medicinska sredstva (CINMED) je nedavno za agenciju MINA izjavila da je, prema velikoj međunarodnoj studiji koju je sprovela Svjetska zdravstvena organizacija, imunizacija protiv 14 bolesti u posljednjih 50 godina spasila najmanje 154 miliona života. To je, kako je navela, više od osam hiljada života dnevno, odnosno oko šest svakog minuta, dok se 101 milion spašenih života odnosi na odojčad. Ista studija je pokazala da je MMR vakcina imala najveći uticaj – zaslužna je za čak 94 miliona spašenih života od pomenutih 154 miliona (skoro 60 odsto). Vakcine su zaslužne za smanjenje ili suzbijanje bolesti koje su odnosile milione. Zahvaljujući vakcinama iskorijenjena je variola vera, drastično smanjena dječija paraliza, male boginje… Smatra se da su vakcine, uz antibiotike i higijenski ispravnu vodu, zaslužne što je prosječni životni vijek danas dvostruko duži nego prije stotinu godina.