Crna Gora suočena sa ozbiljnom demografskom krizom

Crna Gora ušla je u ozbiljnu demografsku krizu, iako još nije u fazi potpunog sloma. Kriza se ne ogleda u dramatičnom padu broja stanovnika, već u nepovoljnoj starosnoj strukturi, odlasku mladih, smanjenju broja građana u radnom i reproduktivnom dobu, kazao je za Pobjedu demograf Miroslav Doderović. Generalna direktorica Direktorata za demografiju Mileva Brajušković-Popović ističe da pojedine opštine godinama bilježe kontinuirani pad broja stanovnika, te da se u nekim sredinama broj djece školskog uzrasta toliko smanjio da se dovodi u pitanje održivost škola, zdravstvenih i drugih javnih usluga.

Podaci Uprave za statistiku (Monstat) o prirodnom kretanju stanovništva za 2025. godinu pokazuju da je prirodni priraštaj pozitivan i iznosi 512, ali je manji nego 2024. kada je iznosio 648. U sjevernom regionu zabilježen je negativan prirodni priraštaj i iznosi – 474. Alarmantna situacija je u Pljevljima, gdje je broj umrlih (374) više nego duplo veći od broja rođenih (156), što rezultira minusom od 218. Ništa bolja situacija nije ni u Bijelom Polju, koje bilježi negativan priraštaj od -107, dok Nikšić, uprkos velikom broju rođenih (695), bilježi veću smrtnost (772) i godinu završava u minusu od -77. Najmanje djece u državi rođeno je u opštini Šavnik – svega šestoro tokom cijele godine, dok je u istom periodu preminulo 29 građana.

Kriza

Doderović ističe da je najvažnije razlikovati ukupan broj stanovnika, koji je približno stabilan, od strukture stanovništva, koja postaje sve nepovoljnija.

“Crna Gora je ušla u ozbiljnu demografsku krizu starosne strukture, radne snage, regionalne ravnoteže i društvene reprodukcije. Problem nije samo u tome što se rađa manje djece. Problem je i u tome što mladi kasnije osnivaju porodice, ili odlaze iz zemlje, što stanovništvo ubrzano stari i što pojedine opštine gube stanovnike, radna mjesta i društvene institucije potrebne za normalan život. Crna Gora još nema dramatičan pad ukupnog broja stanovnika niti potpuni demografski slom, ali već ima ozbiljnu krizu starenja, iseljavanja mladih, smanjenja radne snage i pražnjenja velikog dijela teritorije”, objasnio je on.

Navodi da je posebno ozbiljan problem odlazak mladih u dvadesetim i tridesetim godinama.

“Njihovim odlaskom Crna Gora ne gubi samo stanovnike, već i potencijalne roditelje, zaposlene, poreske obveznike, obrazovane stručnjake i buduće preduzetnike. Popisom iz 2023. godine evidentirano je 44.017 crnogorskih državljana koji rade, školuju se ili borave u inostranstvu. Taj podatak ne predstavlja potpunu evidenciju dijaspore, ali ukazuje na značajan obim iseljavanja”, navodi on.

Odlazak iz Crne Gore

Dodaje da na nivou cijele Crne Gore, iseljavanje radno sposobnog stanovništva predstavlja veći neposredni ekonomski problem, dok je nizak natalitet sporiji, ali dugoročno dublji demografski problem.

“Danas je veći neposredni problem selektivno iseljavanje mladih, obrazovanih i radno sposobnih ljudi, jer ono odmah smanjuje ponudu rada, poresku osnovicu, domaću potrošnju i razvojni potencijal države. Dugoročno posmatrano, nizak fertilitet predstavlja temeljniju demografsku prijetnju, jer stopa od 1,8 djece po ženi nije dovoljna za zamjenu generacija. Kada se rađa manje djece, posljedice za tržište rada postaju potpuno vidljive tek kada mlađe generacije stignu u radni uzrast”, objašnjava on.

Međutim, kako navodi, sa stanovišta fiskalnog učinka, odlazak mlade i radno sposobne osobe ima znatno veći kratkoročni efekat od smanjenja broja rođenih.

“Država je već finansirala značajan dio obrazovanja, zdravstvene zaštite i drugih javnih usluga koje je ta osoba koristila tokom odrastanja. Međutim, ekonomsku korist od njenog rada, znanja, poreza i potrošnje često ostvaruje država u koju se doselila. Iseljavanje posebno pogađa djelatnosti koje zahtijevaju obrazovanu i stručnu radnu snagu. Odlaskom ljekara, inženjera, nastavnika, informatičara, zanatlija i drugih kvalifikovanih radnika ne smanjuje se samo broj zaposlenih, već se slabi i kvalitet javnih usluga i razvojni potencijal privrede. Zbog toga iseljavanje radno sposobnog stanovništva neposredno utiče na: manjak radne snage, sporiji privredni rast, smanjenje poreske osnovice, veći pritisak na penzioni sistem, rast potrebe za uvozom radnika i slabljenje razvoja manje razvijenih opština”, kazao je.

Ističe da iseljavanje i nizak natalitet nijesu odvojeni procesi.

“Kada zemlju napuste ljudi između 20 i 40 godina, ne smanjuje se samo broj zaposlenih, već i broj potencijalnih roditelja. Zbog toga odlazak mladih danas proizvodi niži broj rođenih u budućnosti”, objasnio je Doderović.

Napuštanje sjevera

Smatra da se sjever Crne Gore ne prazni zato što ljudi ne žele da žive u manjim gradovima ili selima, niti zato što region nema prirodne i razvojne potencijale, već zato što je očekivana korist od preseljenja često veća od koristi u slučaju ostanka.

“Posao, obrazovanje, zdravstvene usluge, društveni život i mogućnosti profesionalnog napredovanja sve više su koncentrisani u Podgorici, na Primorju i u inostranstvu. Najvažniji mehanizam je kumulativan: slabije životne mogućnosti podstiču odlazak mladih, odlazak mladih smanjuje broj porodica, djece, radnika i potrošača, slabe poslovi, škole, usluge i društvene mreže, ostanak postaje manje privlačan, odlazi nova generacija. Sjever Crne Gore ubrzano se prazni zato što se ekonomske, obrazovne i društvene mogućnosti sve više koncentrišu izvan njega, dok odlazak mladih dodatno slabi lokalnu privredu, natalitet, javne usluge i društvene mreže, stvarajući novi talas iseljavanja”, objašnjava demograf.

Mileva Brajušković-Popović kazala je za Pobjedu da demografska situacija na sjeveru Crne Gore nije samo regionalni, već razvojni izazov od strateškog značaja za cijelu državu.

“Sjever obuhvata više od polovine teritorije Crne Gore, a na tom prostoru danas živi svega oko četvrtine ukupnog stanovništva. Posljednji podaci Monstata potvrđuju nastavak dugoročnih trendova smanjenja broja stanovnika, negativnog prirodnog priraštaja i intenzivnog starenja stanovništva. Posebno zabrinjava činjenica da pojedine opštine već godinama bilježe kontinuirani pad broja stanovnika, dok se u nekim sredinama broj djece školskog uzrasta toliko smanjio da se dovodi u pitanje održivost škola, zdravstvenih i drugih javnih usluga. Takvi procesi direktno utiču na lokalni razvoj, tržište rada i kvalitet života građana. Zbog toga demografska pitanja više nijesu samo statistički pokazatelji, ona predstavljaju jedno od ključnih razvojnih pitanja Crne Gore”, saopštila je ona.

Saglasna je da je depopulacija sjevera rezultat dugoročnog djelovanja više međusobno povezanih faktora.

“Prije svega, riječ je o višedecenijskom iseljavanju mladih ljudi i stanovništva radno sposobnog i reproduktivnog uzrasta. Kada mladi odlaze, smanjuje se broj potencijalnih roditelja, pa se posredno smanjuje i broj novorođene djece. Istovremeno, stanovništvo ubrzano stari, pa broj umrlih u mnogim opštinama već godinama premašuje broj rođenih. Na ove procese utiču i mogućnosti zapošljavanja, dostupnost stanovanja, razvijenost infrastrukture, kvalitet javnih usluga, ali i promjene životnih stilova koje nijesu karakteristične samo za Crnu Goru, već za gotovo sve evropske zemlje”, navela je Brajušković-Popović.

Ipak, smatra da bi bilo pogrešno demografske izazove svesti isključivo na ekonomiju.

– Mladi danas odluku o zasnivanju porodice često odgađaju dok ne obezbijede sigurno zaposlenje, stabilna primanja i riješe stambeno pitanje. Istovremeno, dio njih svoju profesionalnu i životnu perspektivu traži u inostranstvu, što dodatno smanjuje broj stanovnika reproduktivnog uzrasta. Ipak, bilo bi pogrešno demografske izazove svesti isključivo na ekonomiju. Sa padom nataliteta i starenjem stanovništva danas se suočavaju gotovo sve evropske zemlje, uključujući i one sa znatno višim životnim standardom. To pokazuje da demografski trendovi zavise od čitavog niza društvenih okolnosti i da zahtijevaju sveobuhvatan odgovor”, objašnjava.

Mjere

Dodaje da upravo zato ne postoji jedna mjera koja može zaustaviti ove procese, već da je potreban dugoročan i sistemski pristup.

“Već smo započeli aktivnosti koje ne čekaju usvajanje Nacionalne strategije za demografiju. Kroz Savjet za demografiju koordiniramo rad više resora, dok istovremeno pripremamo Međuresorni program demografske revitalizacije sjevera, koji će predstavljati pilot model podrške opštinama sa najizraženijim negativnim demografskim trendovima. Program je zamišljen tako da objedini mjere iz oblasti zapošljavanja, regionalnog razvoja, socijalne zaštite, obrazovanja i podrške porodici, uz aktivno učešće lokalnih samouprava. Cilj nam je da demografsku politiku povežemo sa razvojnim politikama, jer kvalitet života građana direktno utiče i na odluku da ostanu, zasnuju porodicu i planiraju svoju budućnost u sredini u kojoj žive”, kazala je Brajušković-Popović.