Pljevaljski Šćepan Mali u Darmštatu: zašto ova farsa ne staje

Prošlo je nepunih osam mjeseci od kada je javnost saznala da je „počasna doktorska titula" pljevaljskog srednjoškolca Lazara Tomića rezultat fabrike za simulaciju ekspertize. Rad pod naslovom Quantum Retrocausality of Gravity, za koji mu je „titulu" dodijelila nepostojeća „Academia Quantum", označen je alatom GPTZero kao 98% generisan vještačkom inteligencijom. Sedamnaest „knjiga" koje je takođe pripisao sebi pojavile su se kao PDF fajlovi bez izdavača, bez ISBN-a, bez metapodataka - i sa istim AI fingerprintom. Cijela konstrukcija raspala se za nekoliko dana nakon što sam je za portal Antena M razložio temeljno, korak po korak.

Logično bi bilo da se nakon takve provjere institucije koje su učenika promovisale - Gimnazija „Tanasije Pejatović", Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija, opštinski organi, nacionalne televizije - povuku na trenutak, izvine se javnosti i preispitaju kako su, redom, dopustile da neprovjereni AI sadržaj prođe kroz njihove filtere kao naučni doprinos „svjetskog značaja". Ništa od toga se nije dogodilo. Umjesto toga, šestoga maja Tomić je gostovao u jutarnjem programu RTV Pljevlja, petnaestoga u „Nikšićkom popodnevu" Televizije Niškić, devetnaestoga u „Dobar Dan" TV Adria - sada s novom pričom: deset nedjelja proveo je u GSI Helmholtzcentrum für Schwerionenforschung u Darmštatu, jednom od najuglednijih nuklearnih instituta u Evropi.

Šta zaista jeste, a šta nije provjerljivo

Ono što jeste tačno: GSI postoji, kao i FAIR (Facility for Antiproton and Ion Research) koji se gradi pored njega. Tačni su nazivi eksperimenata koje pominje - CBM (Compressed Baryonic Matter), NUSTAR, APPA, PANDA. Tačno je da je dr Maksym Teklishyn realan istraživač elektronike u CBM kolaboraciji, a dr Valerii Panin realan istraživač u NUSTAR/R3B okvirima. Sanja Damjanović, koja se u oba gostovanja pominje kao osoba koja mu je „pomagala", takođe je realna - fizičarka iz Nikšića, bivša ministarka nauke (2016–2020) - nekada politički eksponirano lice, zaposlena u GSI-u.

Ono što nije tačno, ili je grubo pogrešno predstavljeno, počinje već kod programa kroz koji je navodno boravio. GET_Involved nije program za srednjoškolce. Zvanični uslovi koje GSI/FAIR objavljuje na svom sajtu eksplicitno traže studente „u višem ciklusu obrazovanja [EQF 5 i više]" - bachelor (i to tek nakon petog semestra, striktno naglašeno), master ili doktorske studije.

Sa zvaničnog sajta FAIR centra, Short-term Internship Programme

Srednja škola je u EU klasifikaciji EQF 4. Tomić to djelimično i sam priznaje kad kaže da program „tipično okuplja master i doktorske studente", ali odmah onda implicira da je on lično bio izuzetak. Kako je taj izuzetak operativno napravljen, ko je potpisao, koja je linija odlučivanja prošla - nigdje se ne objašnjava.

Već u tom prvom dijelu razgovora počinju i činjenične greške koje bi bilo kojem istraživaču i novinaru trebalo da zatresu uho. Tomić tvrdi da hadronska terapija ima efikasnost „od 90 do 100 odsto", dok radioterapija i hemoterapija „od 10 do 20 odsto". To nije podatak iz nijedne ozbiljne metaanalize. Sistemski pregledi (Cochrane, NCBI/DARE) pokazuju da hadronska terapija ima prednost u određenim, jasno definisanim slučajevima - tumori oka, hordomi baze lobanje, neki rezistentni karcinomi - ne kao univerzalni lijek sa cifrom „90 do 100". Anegdota o švajcarskom pacijentu koji je „biciklom došao do instituta, primio dozu i vratio se istog dana" pretače se kao kuriozitet, ali u stvarnosti taj pilot-program GSI-ja (1997–2008) ticao se ciljano izabranih pacijenata sa specifičnim indikacijama, ne masovne ambulantne usluge.

Tu je, međutim, i druga ravan, koja nije statistika nego elementarna fizika, i u njoj se najbolje vidi obrazac. CBM eksperiment Tomić opisuje kao mjesto gdje su „protoni i neutroni sabijeni pod ekstremnim pritiskom i gravitacijom" do te mjere da „pod dejstvom sile gravitacije više ne mogu da se vrate u prvobitno stanje". Slika zvuči impozantno samo onome ko se prvi put susreće sa terminima. CBM nije gravitacioni eksperiment. Sila gravitacije je na skali subatomskih sudara neuporedivo slabija od jake nuklearne sile koja te sudare i opisuje - toliko slabija da se u realnom proračunu prosto zanemaruje. Visoka barionska gustina u CBM-u postiže se kinematikom teško-jonskih sudara u akceleratoru (pilotska faza mCBM koristi SIS18, puni CBM će ići na SIS100 koji je još u izgradnji), ne „silom gravitacije". Ono što se traži jeste tačka faznog prelaza u QCD dijagramu - pitanje da li, i pod kojim uslovima, kvarkovi unutar protona i neutrona postaju nevezani, što fizičari zovu deconfinement. Traje mikrosekundu, mjeri se preko produkata sudara, i nema veze sa analogijom iscjeđenog sunđera koji se „ne vraća u prvobitan oblik", niti sa „silom gravitacije" koja u toj rečenici ničemu ne služi osim da impresionira.
U istom dijelu razgovora Tomić kaže i: „šta su barioni drugo nego protoni i neutroni". Barioni su, međutim, šira porodica čestica - pored protona i neutrona postoje i hiperoni (lambda, sigma, ksi, omega), čestice sa stranim ili težim kvarkovima - i upravo te „multi-strange" barione i hipernukleone CBM kolaboracija u svojoj literaturi neprekidno ističe kao primarne mjerene veličine, jer su signature ranog svemira i guste nuklearne materije. Neko ko je deset nedjelja proveo u CBM grupi tu razliku ne može ne znati. Reducirati barione na „protone i neutrone" znači reći da je deceniju ozbiljnog istraživanja sažeo u rečenicu koja briše baš ono što čini srž te nauke.

Slično je i sa opisom NUSTAR-a. Tomić ga predstavlja kao istraživanje „pojedinačnih atomskih jezgara, vrlo rijetkih i nestabilnih atoma, zvijezda, eksplozivnih supernova, kako funkcioniše jezgro daleko od stabilnosti i kako izgleda unutrašnja struktura atoma". Niz pojmova jeste povezan sa NUSTAR-om (Nuclear Structure, Astrophysics and Reactions), ali poredan tako da rečenica gubi smisao. NUSTAR proizvodi i mjeri egzotične izotope da bi se rekonstruisali nukleosintetski procesi koji se odigravaju u zvijezdama i supernovama; ne posmatra „zvijezde" niti „eksplozivne supernove" direktno. Njegova rečenica „takve simulacije... su takoreći maltene kao jedna sekunda koju možete uhvatiti, milisekunde nije ni toliko" nema jasan referent. Poluživoti tih egzotičnih izotopa kreću se od mikrosekunde do sekunde, što jeste centralni eksperimentalni izazov, ali se taj nivo razumijevanja iz njegove rečenice ne može rekonstruisati - ona ostaje puka impresija da je nešto rečeno.

Tu je sloj koji vrijedi nazvati pravim imenom: muljatorski. Govor je gust legitimnim terminima - „barioni", „supernova", „R3B kolaboracija", „akcelerator", „kompresovana barionska materija" - i zato izdaleka zvuči stručno. Čim se rečenice rastave, vidi se da je riječ o terminološkom inventaru, ne o objašnjenju - papazjanija pojmova. Sila gravitacije pomiješana je s kinematikom akceleratora. Barioni su sažeti na protone i neutrone. „Sila gravitacije" se pojavljuje dva puta u opisu eksperimenta u kome je gravitacija praktično nula. Pojmovi koji bi u ustima nekog ko je tu radio bili razdvojeni i precizni, ovdje se preklapaju i zamjenjuju u istoj rečenici. Voditeljka u RTV Pljevlja u jednom trenutku komentariše: „evo, upravo gledamo pokrivalice, taj veliki istraživački centar" - i razgovor produžava bez ijednog kontrapitanja. To nije nužno njena krivica koliko je krivica produkcije koja goste šalje u eter bez ikoga ko bi takav razgovor mogao da prati u realnom vremenu.

Drugim riječima: arhitektura priče je legitimna - mjesta, imena, eksperimenti postoje - ali sadržaj, naučni i statistički, krcat je grubim greškama i terminološkim trikovima kakve ne pravi neko ko je deset nedjelja u toj sredini radio na ozbiljnom nivou. Pravi ih neko ko je pojmove pokupio sa površine i nizao ih u monolog.

Ko je sve ovo platio

U emisiji RTV Pljevlja Tomić se zahvaljuje „Ministarstvu prosvjete, nauke i inovacija i Opštini Pljevlja za podršku" njegovoj „naučnoj ekspediciji". To je jedini javno potvrđeni trag finansiranja u trenutnim izvorima. Ranija reportaža u Antena M već je upozoravala da je Ministarstvo, još prije razotkrivanja AI-skandala, najavilo stipendiranje tromjesečnog usavršavanja učenika u Frankfurtu, plus poklonjen ministarski laptop. Ako je linija finansiranja održana i nakon javnog raskrinkavanja prethodnih tvrdnji - što izgleda upravo kao da jeste - onda govorimo o tome da su iste institucije, sa istim donosiocima odluka, donijele odluku da nastave aranžman umjesto da ga preispitaju. Bez javnog rješenja o stipendiranju, bez konkursa, bez objašnjenja zašto je na GET_Involved (program za studente) bilo opravdano slati maturanta o trošku poreskog obveznika. Ko je tačno potpisao odluku i u kom iznosu - pitanja su koja zaslužuju FOI zahtjev, ne pretpostavku.

Zašto se farsa nastavlja

Odgovor nije u tinejdžeru. Odgovor je u tome što sve institucije koje su otkazale prošli put imaju isti interes da nastavljaju šeradu. Gimnaziji „Tanasije Pejatović" je lakše da nastavi sa „naš učenik na svjetskoj sceni" nego da prizna da je u septembru 2025. njena zvanična medijska objava o „revolucionarnoj teoriji" stigla bez ikakve provjere kod nekog ko poznaje kvantnu mehaniku.

Instagram objava na zvaničnom profilu Gimnazije „Tanasije Pejatović", i dio rezultata AI detekcije radova Lazara Tomića (ispod)

Ministarstvu je lakše da kapitalizuje fotografiju iz Darmštata nego da odgovori zašto je sredstva izdvojilo prije nego što je iko od zaposlenih provjerio ranija „dostignuća". Televizijama iz Pljevalja i Nikšića, kao i TV Adria, najlakše je od svih - jutarnji programi traže goste, gost donosi sliku iz Njemačke, voditeljka uvodno priznaje „sve mi je zvučalo malo čudno", ali nakon te jedne rečenice ne postavlja više nijedno pitanje koje bi taj utisak ispitalo. Niko ne pita: kako ste tačno aplicirali, koji datum aplikacije, ko vas je preporučio, gdje je potvrda o boravku, što ste tačno radili na elektronici, kakav ste kod pisali, koji su nalazi. I najbitnije, niko ne postavlja pitanje o skandalu iz prošle godine. Voditelj informativnog programa treba da bude i novinar prije svega, što se izgleda često zaboravlja. Zapitajmo se svi kom ozbiljnom studentu i budućem istraživaču je ovim ponašanjem uskraćena prilika da posjeti ovu istraživačku jedininicu.

U vremenu kada vještačka inteligencija proizvodi tekstove okom neprepoznatljive od ljudskih, kada PDF fajl izgleda kao knjiga, kada „časopis" može biti registrovan domen sa sajtom - institucionalna obaveza provjere nije manja, nego veća. U Crnoj Gori se ona, evo, smanjuje. Tomića ne treba ni linčovati ni štititi: on je sedamnaestogodišnjak koji je za godinu dana dva puta isporučen u nacionalni etar bez ikakve provjere između njega i kamere. Da li se to dešava zato što tako odgovara ministru, opštini, školi, naučnoj dijaspori i televizijama - ili zato što više nikome nije važno provjeriti - pitanje je koje ova zemlja mora sebi postaviti prije nego što sljedeći Šćepan Mali počne da nam objašnjava retrokauzalnost kvantno-gravitacione papazjanije.

Petar Džankić, kolumnista portala Otvoreno

Mišljenja i stavovi kolumnista ne predstavljaju stavove redakcije Otvoreno.me. Otvoreno je zamišljen i pokrenut s ciljem da bude transparentan i svima dostupan medij, otvoren za različite teme i perspektive. Objavljujemo tekstove iz svih oblasti, uz jedini uslov da sadržaj ne krši važeće zakonske propise, ne ugrožava prava ili dostojanstvo drugih osoba i ne sadrži govor mržnje ili dezinformacije.