Od Kembridža do Sremske Kamenice: Gdje sve studiraju državni stipendisti Crne Gore

Ministarstvo prosvjete dodijelilo je ukupno 445 državnih stipendija najboljim studentima za studijsku 2025/26. godinu, od čega je 121 odobrena za studije van Crne Gore. Mjesečna rata stipendije iznosi 300 eura, a studenti koji odlaze u inostranstvo najčešće se školuju u regionu, pretežno u Srbiji, ali i na prestižnim univerzitetima, poput MIT-a, Cambridgea i Bocconija.

Najveći broj stipendija dodijeljen je studentima iz oblasti društvenih nauka (86), zatim za deficitarna zanimanja (83), dok po 60 stipendija ide studentima iz oblasti tehničko-tehnoloških i medicinskih nauka. U oblasti prirodnih nauka dodijeljeno je 66 stipendija, dok su humanističke nauke zastupljene sa 50. Manji broj stipendija dodijeljen je za poljoprivredne nauke (20) i studentima iz kategorije osoba sa invaliditetom (19).

Kada je riječ o studijama u inostranstvu, crnogorski studenti najčešće biraju region, pa je ubjedljivo najviše stipendista u Srbiji, a zatim slijede Italija, Sjedinjene Američke Države, Bosna i Hercegovina i Hrvatska. Značajan broj studenata školuje se i u Mađarskoj, Sloveniji, Austriji i Njemačkoj, dok pojedini stipendisti studiraju na prestižnim univerzitetima poput MIT-a, Cambridgea, UCL-a i Bocconija.

U Crnoj Gori trenutno postoje najmanje dvije glavne vrste državne podrške studentima. Za stipendije za najbolje studente, iznos rate je 300 eura mjesečno u školskoj/studijskoj 2025/26. godini. Za stipendiju za izvrsnost u visokom obrazovanju za studente na inostranim univerzitetima sa vrha Šangajske liste nema jedinstvenog fiksnog iznosa po studentu. Ta stipendija se isplaćuje jednokratno, a njena visina se određuje prema troškovima školarine i troškovima života. Ukupan budžet Fonda za izvrsnost za 2025/26. iznosi 500.000 eura.

Ministarstvo prosvjete, nauke i inovacija je dodijelilo stipendije studentima/kinjama osnovnih, postdiplomskih i doktorskih studija upisanim na ustanove visokog obrazovanja u inostranstvu koji su rangirani do 200. mjesta na posljednjoj objavljenoj međunarodnoj listi rangiranja univerziteta u svijetu Shanghai Ranking Consultancy (Šangajska lista). Pravo da se prijavi na Konkurs za dodjelu stipendija za izvrsnost u visokom obrazovanju imali su studenti koji su studirali na ustanovi visokog obrazovanja u inostranstvu koja je rangirana do 200. mjesta na posljednjoj objavljenoj Šangajskoj listi rangiranja univerziteta u svijetu, koji prvi put upisuju semestar odgovarajuće studijske godine i nisu mijenjali studijski program, nisu gubili nijednu godinu tokom studija. Među kriterijumima je naveden kao uslov da je završena prethodna godina sa srednjom ocjenom najmanje 8,50 i da nije korisnik druge vrste stipendije koja se dodjeljuje iz budžeta države.

Ukupni budžet Fonda za izvrsnost u visokom obrazovanju za studijsku 2025/2026. godinu iznosi 500.000 eura. Visina stipendije određuje se u odnosu na troškove školarine i troškove života. Troškovi života, po pravilu, obuhvataju: troškove smještaja, ishrane, zdravstvenog osiguranja i lokalnog javnog prevoza. Za studenta/kinju doktorskih studija, troškovi školarine, po pravilu, obuhvataju i troškove koji se odnose na istraživanje, sitnu opremu, publikovanje naučnih radova, nabavku literature i učešće na naučnim kongresima.

Crnogorski studenti koji su dobili državne stipendije za studije u inostranstvu najčešće se školuju u zemljama regiona, ali i na brojnim uglednim evropskim i američkim univerzitetima. Najviše stipendista studira u Srbiji, gdje ih je 100, a među ustanovama se posebno izdvajaju Univerzitet u Beogradu sa više fakulteta, zatim Univerzitet u Novom Sadu, Univerzitet u Novom Pazaru, Akademija umetnosti u Novom Sadu, kao i privatne visokoškolske ustanove poput Univerziteta Singidunum, FEFA i Beogradske bankarske akademije.

Na drugom mjestu je Italija, gdje studira 28 crnogorskih stipendista, i to na univerzitetima kao što su Univerzitet u Padovi, Bocconi University, LUISS, Universita Cattolica del Sacro Cuore, IULM, The American University of Rome, Universita di Pavia i Univerzitet u Sijeni. U Sjedinjenim Američkim Državama studira 16 stipendista, među kojima su studenti na nekim od najpoznatijih svjetskih univerziteta, poput Brown University, Massachusetts Institute of Technology, Rice University, ali i na Haverford College, University of Richmond, University of Illinois Chicago, Lamar University i drugim ustanovama.

U Bosni i Hercegovini studira 15 stipendista iz Crne Gore, najviše na Univerzitetu u Istočnom Sarajevu, uključujući Muzičku akademiju, Medicinski fakultet i Akademiju likovnih umjetnosti, kao i na Univerzitetu u Sarajevu, Sarajevo School of Science and Technology, Fakultetu islamskih nauka i Univerzitetu 'Bijeljina'. U Hrvatskoj se školuje 14 stipendista, uglavnom na RIT Croatia, Sveučilištu u Zagrebu i Sveučilištu u Splitu. Među državama u kojima se takođe obrazuju crnogorski stipendisti su i Mađarska sa osam studenata, gdje su zastupljeni Eotvos Lorand University, Budapest University of Technology and Economics, Central European University i drugi, zatim Slovenija sa šest stipendista na univerzitetima u Ljubljani i Mariboru, kao i Rusija i Njemačka sa po pet stipendista. U Rusiji su to, između ostalih, NUST MISIS i ITMO Univerzitet, dok su u Njemačkoj među univerzitetima RWTH Aachen, Ludwig-Maximilians-Universität München, Univerzitet u Bonu i Univerzitet u Kelnu. U Austriji studiraju četiri stipendiste, na ustanovama kao što su TU Wien, Mozarteum Salzburg, University of Applied Sciences Wiener Neustadt i Webster Univerzitet u Beču.

Države Zapadnog Balkana na različite načine finansiraju studije svojih najboljih studenata u inostranstvu - od direktnih državnih stipendija do bilateralnih programa i međunarodnih fondova. Najrazvijeniji sistem ima Srbija, koja kroz Fond za mlade talente svake godine dodjeljuje do 300 stipendija za studije na vodećim svjetskim univerzitetima. Iako iznos stipendije nije javno fiksiran u konkursu, program obuhvata finansiranje školovanja na najprestižnijim institucijama. Sjeverna Makedonija ide i korak dalje kada je riječ o visini podrške - država finansira studije u inostranstvu uz pokrivanje školarine do čak 40.000 dolara godišnje, uz dodatne troškove poput avionskih karata i mjesečne stipendije, što ovaj model čini jednim od najizdašnijih u regionu.

Na Kosovu, sistem je kombinovan. Za master studije država dodjeljuje stipendije u iznosu od 7.000 eura, dok doktoranti mogu dobiti oko 8.500 eura godišnje. Samo u jednoj godini podršku je dobilo 69 studenata, a dodatne stipendije obezbjeđuju se kroz međunarodne programe, poput saradnje sa Mađarskom. U Bosni i Hercegovini nema jedinstvene državne šeme sa jasno definisanim iznosima i kvotama, ali studenti imaju pristup međunarodnim programima. Najkonkretniji primjer je saradnja sa Mađarskom, kroz koju je obezbijeđeno do 50 stipendija godišnje za studente iz BiH.

Sličan model primjenjuju i Hrvatska i Albanija, gdje država uglavnom posreduje i objavljuje konkurse za strane stipendije i bilateralne programe, bez jedinstvene nacionalne šeme sa fiksnim iznosima i brojem stipendija za studije u inostranstvu. Podaci pokazuju da u regionu ne postoji jedinstven pristup. Neke države direktno ulažu značajna sredstva u obrazovanje studenata u inostranstvu, druge se više oslanjaju na međunarodnu saradnju i strane fondove, dok Crna Gora nastoji da balansira između ulaganja u domaći sistem i podrške studentima u inostranstvu. Podaci pokazuju da država nastavlja da ulaže i u domaći obrazovni sistem, ali i da podržava odlazak najboljih studenata na prestižne svjetske univerzitete, posebno u oblastima od strateškog značaja.

Jedno od važnih pitanja u vezi sa stipendiranjem studija u inostranstvu je eventualni povratak u matičnu državu. U regionu postoje dva modela. Prvi, 'obavezujući', primjenjuju Srbija, Sjeverna Makedonija i Slovenija, gdje stipendija praktično podrazumijeva i kasniji rad u matičnoj državi. Drugi, 'otvoreniji', prisutan je u Crnoj Gori i većem dijelu regiona, gdje se u javnim pozivima akcenat više stavlja na podršku školovanju nego na formalnu obavezu povratka. U Srbiji je model vrlo precizan: u ugovoru Fonda za mlade talente za studije u inostranstvu piše da stipendista, po završetku studija, u roku od 18 mjeseci treba da zasnuje radni odnos u Srbiji na period jednak trajanju stipendije, ili da u istom iznosu investira u Srbiji kroz startap program u naučno-tehnološkim parkovima. U suprotnom, ugovor predviđa raskid i povraćaj cjelokupnog iznosa stipendije.

Sjeverna Makedonija ima još tvrđi model: izabrani kandidat se ugovorom obavezuje da za svaku godinu provedenu na studijama u inostranstvu radi dvije godine u državi. Ako po završetku studija odluči da se ne vrati i ne ispuni tu obavezu, mora da vrati sva isplaćena sredstva, i to najkasnije u roku od dvije godine od završetka studija. Postoje izuzeci, recimo ako stipendista odmah nastavi doktorske studije ili se zaposli na relevantnom mjestu.