Skrining obuhvati manje od desetine žena, većina rak otkrije prekasno

Državna revizorska institucija (DRI) je u svom izvještaju objavljenom u martu ukazala na ozbiljne slabosti u sistemu skrininga raka grlića materice i debelog crijeva u Crnoj Gori. Tokom 2025. godine, od 120 žena kojima je bila potrebna biopsija, samo je 42 obavljeno u domovima zdravlja, dok su nalazi vraćeni za 32.

Izvještaj DRI jasno pokazuje da programi za rano otkrivanje malignih bolesti od 2011. do 2024. godine nisu sprovedeni efikasno, a nedostatak važećih vodiča i registara dodatno otežava praćenje učinaka tih programa. Godišnji izvještaj Instituta za javno zdravlje Crne Gore za 2025. godinu potvrđuje ove nalaze, ukazujući na to da se slabosti nastavljaju i u narednoj godini.

Prema podacima GLOBOCAN-a za 2022. godinu, stopa obolijevanja od raka grlića materice u Crnoj Gori iznosila je 12 na 100.000 žena, dok je smrtnost iznosila 6,3 na 100.000. Procjene Svjetske zdravstvene organizacije su takođe alarmantne, stavljajući Crnu Goru na prvo mjesto u Evropi po dobno standardizovanoj stopi smrtnosti.

Podaci Instituta za onkologiju Kliničkog centra pokazuju da je u 2023. godini 93 žene imalo novodijagnostikovani rak grlića materice, a kod 61% njih bolest je otkrivena u inoperabilnom stadijumu. U 2024. godini, registrovano je 98 novih slučajeva, od kojih je kod 55% bolest otkrivena prekasno za operaciju.

Nadalje, DRI je utvrdila da funkcionalni registri skrininga nisu uspostavljeni, što onemogućava praćenje toka pacijentkinja kroz sistem. Izvještaj Instituta za javno zdravlje za 2025. godinu takođe potvrđuje ovu prazninu, navodeći da program skrininga nema svoj registar, a podaci su agregirani, što otežava individualno praćenje slučajeva.

Odziv žena na poziv za skrining pokazuje dobru statistiku, s obzirom da se gotovo četiri petine pozvanih odaziva. Međutim, problem leži u modelu pozivanja, jer sistem ne uspijeva da pozove ni polovinu žena koje ispunjavaju kriterijume. DRI navodi i da je do kraja novembra 2025. godine u Crnoj Gori bilo više od 320.000 osiguranica, ali je samo 56% njih imalo izabranog ginekologa.

Izvještaj za 2025. godinu takođe ukazuje na to da je od 872 žene sa pozitivnim HPV nalazom, kolposkopski pregled urađen kod 423, a pozitivni nalazi zabilježeni su u 120 slučajeva. Biopsije su urađene kod samo 42 žene, dok su rezultati vraćeni za 32, a histološki potvrđenu dijagnozu imalo je 25 žena.

Institut navodi da su niske nadoknade za ljekare i medicinske sestre dodatno otežale situaciju, a čekanje na analize je trajalo više od mjesec dana. U izvještaju se takođe naglašava potreba za organizovanom obukom kolposkopista, koja do sada nije sprovedena.

Uz sve to, vakcinacija protiv HPV-a, koja može spriječiti devet od deset slučajeva raka grlića materice, još uvijek nije postigla potrebne nivoe obuhvata. Prema podacima, obuhvat među djevojčicama mlađim od 15 godina iznosi 28,8%, dok je kod dječaka 15,1%.

Oba izvora, DRI i Institut za javno zdravlje, ukazuju na hitnost donošenja i ažuriranja vodiča i programa, kao i uspostavljanje registara skrininga. Iako su predložene mjere, ostaje pitanje koliko će programi za rano otkrivanje malignih bolesti zapravo spasiti živote, dok ne postoje pouzdani podaci o ishodima.