Trubadur mađarskih vojnika u Pljevljima

Krajem XIX vijeka, u varoši na krajnjem rubu tadašnje carevine, daleko od Beča i Pešte, u Pljevljima se dogodio neobičan kulturni događaj koji se prije mogao očekivati u velikim evropskim gradovima, nego u kasarnskom prostoru austrougarskog garnizona. Mađarski vojnici i njihovi oficiri izveli su Verdijevog “Trubadura” pred publikom kakvu Pljevlja do tada nijesu vidjela.

Ovo izvođenje bilo je prvi i posljednji put kada su Pljevljaci imali priliku da u svom gradu poslušaju jednu od najpoznatijih Verdijevih opera. Koncert nije organizovan u velikoj operskoj sali, već u oficirskom klubu pretvorenom u pozornicu, i to ne od profesionalnih umjetnika, već od vojnika koji su vjerovali da muzika može biti jednako važna kao i vojna vježba.

Ovaj nesvakidašnji događaj zabilježili su Geza Varadi i Imre Laki, koji su kao austrougarski vojnici boravili u pljevaljskom garnizonu. Njihova svjedočanstva, pretočena u knjigu, otkrivaju jednu gotovo zaboravljenu sliku Pljevalja s kraja XIX vijeka, sliku grada u kojem su se, usred vojnih obaveza i nesigurnog pograničnog života, njegovale umjetnost, muzika i društveni život.

Pukovi koji su boravili u Pljevljima nijesu dopustili da ih izolacija pretvori u sumorne čuvare granice. Naprotiv, razvijali su kulturu, druženje i umjetnost, uspostavljajući odnose ne samo sa svojim vojnicima, već i sa turskim oficirima i obrazovanim slojem lokalnog stanovništva. Pioniri takvog društvenog života bili su oficiri 23. pješadijskog puka.

Njihov komandant shvatao je da vojsci nije dovoljna samo dobra ishrana i vojna obuka. Slobodno vrijeme, smatrao je, mora biti ispunjeno sadržajem koji oplemenjuje duh. Muzika i pjesma, vjerovao je, uzdižu čovjeka. U tome je imao snažnu podršku natporučnika Filipa Vintera, nekadašnjeg učenika uglednog mađarskog kompozitora Antala Šipoša. Vinter je donio svoju ljubav prema muzici i nevjerovatnu energiju, a njegova vizija i upornost ubrzo su dobili konkretan oblik kada je osnovano prvo opersko društvo u istoriji Pljevalja.

Društvo je brojalo dvadeset pet dobrovoljaca oficira i zastavnika. Šest mjeseci su trajale probe za prvu predstavu, a izbor je pao na Verdijevo remek-djelo “Trubadur”. Iako su se probe često prekidale zbog borbi, oficiri bi se vraćali iscrpljeni i odmah nastavili sa probama, slušajući Vinterove primjedbe kao da se ništa nije dogodilo.

Oficirski klub je adaptiran u pozorište, a hol je postao bina, ispred koje je bio smješten orkestar, sastavljen dijelom od vojnog orkestra. Vijest o predstavi proširila se daleko izvan Pljevalja. U grad su pristizali oficiri i činovnici iz raznih krajeva Bosne i Hercegovine sa porodicama. Rasprodato je svih pet stotina karata.

U publici se našlo i oko sto pedeset turskih oficira, predvođenih Sulejman Haki-pašom. Kada je zazvučala uvertira, sala je utihnula, a aplauz se tokom večeri stalno vraćao. Prizor je, zapisali su svjedoci, ličio na san iz “Hiljadu i jedne noći”. Sulejman-paša nije mogao da povjeruje da su izvođači zapravo oficiri. Nakon predstave popeo se na binu da se lično uvjeri.

Pljevaljska operska večer godinama je prepričavana po okupiranim pokrajinama, a čak je i baron Apel, omiljeni komandant korpusa, izrazio posebno zadovoljstvo ovim poduhvatom.