Rodna nejednakost u Crnoj Gori: Obrazovanje ne garantuje ekonomsku sigurnost

Prva analiza koja okuplja rodno razvrstane podatke za svih 25 opština pokazuje da viši obrazovni profil žena u Crnoj Gori ne donosi ni jednako mjesto na tržištu rada, ni jednake izglede za ostanak u rodnoj sredini. U Andrijevici, Plavu, Rožajama, Petnjici, Tuzima i Gusinju, nejednakosti se produbljuju. Žene čine 50,80 odsto stanovništva Crne Gore i obrazovanije su od muškaraca, sa 53,8 odsto visokoobrazovanih među onima starijim od 15 godina. Taj prosjek, međutim, ne znači mnogo kad se siđe na nivo opština. U 16 od 25 opština žena ima manje nego muškaraca, a u dijelovima sjevera i istoka obrazovni napredak žena ne prati ni ekonomska ni demografska sigurnost.

Publikacija „Od broja do politike: rodna slika opština u Crnoj Gori“ Centra za ženska prava, izrađena uz podršku Ministarstva ljudskih i manjinskih prava, prvi put okuplja rodno razvrstane podatke iz popisa 2023. za svaku opštinu pojedinačno. Ono što se iz te mape čita ne ohrabruje. Iako su u prosjeku obrazovanije, žene su na tržištu rada manje prisutne. Muškarci su aktivniji 54,9 prema 45,1 odsto. U svim opštinama bez izuzetka žene prednjače u kategoriji neaktivnih, a najjasnije se to vidi tamo gdje više od polovine neaktivnih žena pripada kategoriji domaćica: u Gusinju 55,51 odsto, u Rožajama 54,68, u Plavu 51,28, u Tuzima 51,38 odsto.

Prema definiciji MONSTAT-a, ovo su žene koje nijesu zaposlene, ne traže posao i nijesu zvanično nezaposlene. Autorke ih opisuju kao „potencijalno jednu od ekonomski najranjivijih grupa, visoko zavisnu od drugih članova domaćinstva“. Sektorska podjela rada dopunjuje sliku: žene dominiraju u obrazovanju, zdravstvu, socijalnoj zaštiti i trgovini - djelatnostima poznatim po nižim platama. U djelatnosti „domaćinstva kao poslodavci“, koja obuhvata kućnu poslugu i sličan rad, žene čine 96,5 odsto zaposlenih.

Centar za ženska prava izdvaja šest opština u kojima, kako navode, treba prioritetno raditi na položaju žena: Andrijevicu, Plav, Rožaje, Petnjicu, Tuzi i Gusinje. Obrazac je u svim šest gotovo identičan, sa negativnim migracionim saldom, ženama koje mlađe stupaju u brak nego što je crnogorski prosjek, majkama koje rađaju mlađe od prosjeka, visokim udjelom žena bez škole ili sa nepotpunom osnovnom, niskom digitalnom pismenošću i visokim udjelom žena među neaktivnim i nezaposlenim stanovništvom.

Brojke govore same za sebe. U Petnjici 11,54 odsto žena nema završenu osnovnu školu - kod muškaraca taj procenat iznosi 3,08. U Plavu je odnos 10,17 prema 2,75. U Gusinju i Plavu, među visokoobrazovanima, muškarci čine 59 odsto, a žene 41, što je tačno obrnut odnos od onoga koji važi za Podgoricu, Cetinje ili Kotor. Migracije slijede istu logiku. Sa sjevera odlaze i muškarci i žene, ali žene više - 54 odsto iseljenih. Među onima starosti od 20 do 29 godina, žene čine dvostruko veći udio. Razlozi se razlikuju: muškarci najčešće odlaze zbog posla, žene zbog porodice i obrazovanja.

Autorke u tome vide dvije stvari istovremeno. Sa jedne strane, tradicionalnu podjelu uloga koja muškarca i dalje vidi kao „hranioca“. Sa druge, generacijski pomak - mlade žene, kako je navedeno, sve češće koriste migraciju kao strategiju izlaska iz ograničavajućih rodnih, ekonomskih i porodičnih okvira. Jedan od manje vidljivih, ali strukturno važnih nalaza tiče se selidbi unutar same opštine. Žene ih imaju znatno više i autorke to povezuju sa patrilinearnim obrascima nasljeđivanja. Preseljenje žena nakon udaje često podrazumijeva napuštanje sopstvenog doma ili domaćinstva porijekla, bez istovremenog sticanja vlasničkih ili suvlasničkih prava nad nekretninom u kojoj nastavljaju život.

Imovinska isključenost, dodaju, povećava ekonomsku zavisnost žena i ograničava im pristup sigurnom stanovanju, naročito u ruralnim opštinama. Crna Gora stari, ali ne ravnomjerno. Devet opština je u stadijumu najdublje demografske starosti, osam u dubokoj. Od 16 opština u kojima ima manje žena, deset se istovremeno suočava sa demografskim starenjem. Poređenje sa popisom iz 2011. govori dovoljno: tada je samo Plužine bila opština u najdubljoj demografskoj starosti. Danas ih je devet. Među stanovništvom starijim od 85 godina dominiraju žene, što je biološki očekivano. Manje očekivano, a u javnim politikama gotovo nevidljivo, jeste da je kod žena starijih od 75 godina rizik od siromaštva 15,6 odsto, naspram 12,5 odsto kod muškaraca iste starosti.

Zaključna razmatranja CEDAW Komiteta za 2024. godinu konstatovala su rodni jaz u penzijama od 12 odsto. U Petnjici i Andrijevici više od 20 odsto žena izjavilo je da ima smetnje u obavljanju svakodnevnih aktivnosti. Broj žena koje prijavljuju te smetnje gotovo je dvostruko veći od broja onih sa formalno priznatim statusom invaliditeta. Autorke to objašnjavaju kombinacijom slabije informisanosti, otežanog pristupa procedurama i rodnih normi koje ženama poručuju da je funkcionalno ograničenje „normalan“ dio starenja.

Na Cetinju i u Kolašinu više od 20 odsto svih porodica čine majke koje same brinu o djeci. Slijede Nikšić, Herceg Novi i Andrijevica. Prema MONSTAT-ovim podacima koje publikacija citira, ova kategorija domaćinstava godinama je u dvostruko većem riziku od siromaštva u odnosu na ostala. Ovi podaci slikaju portret žene koja sama izdržava djecu radeći u djelatnosti u kojoj se najmanje plaća.

Analiza ne štedi ni dosadašnju populacionu politiku. Mjere zasnovane na direktnim finansijskim nadoknadama, navodi se, „implicitno ili eksplicitno podstiču povlačenje žena sa tržišta rada i svođenje njihove društvene uloge na reproduktivnu funkciju“. Umjesto toga, autorke predlažu drugačiji pravac: ulaganja u javne servise brige o djeci, fleksibilnija roditeljska odsustva, pristup stanovanju, stabilna radna mjesta za mlade. Novi Zakon o rodnoj ravnopravnosti, čije se donošenje očekuje u drugom kvartalu 2026. godine, uvešće obavezne odbore za rodnu ravnopravnost na lokalnom nivou. Publikacija Centra za ženska prava, kako same autorke kažu, zamišljena je kao mapa puta za rad tih odbora.

Između 2003. i 2023. godine, u Crnoj Gori je rođeno 6.437 više dječaka nego djevojčica. Vrhunac disbalansa bio je 2009: na 100 djevojčica rođeno je 113 dječaka - što je Crnu Goru tada svrstalo u zemlje sa najvećim disbalansom novorođenih u regionu. Posljednjih godina odnos se približio prirodnom prosjeku: 107:100 u 2021, 106:100 u 2022, 102:100 u 2023. Ali na nivou opština, disbalans nije nestao. Pljevlja, Rožaje, Šavnik i Bijelo Polje izdvojene su kao opštine sa višegodišnjim narušenim odnosom. U Pljevljima je, posmatrano od 2019. godine, samo jednom - 2020 - rođeno više djevojčica nego dječaka. Autorke su u tumačenju oprezne. Jednogodišnje oscilacije, kažu, ne moraju imati statistički značaj. Ali kontinuitet u određenim opštinama, uz kumulativnih 6.437 više rođenih dječaka u dvadeset godina, upućuju na potrebu za pojačanim praćenjem ove pojave i njenim pažljivim tumačenjem u širem društvenom kontekstu. Publikacija ostavlja otvorenom mogućnost da je riječ o selektivnim abortusima povezanim sa preferencijom muške djece u sredinama smanjenog fertiliteta.