Šta drevna DNK otkriva o porijeklu naroda Balkana

Upravo je objavljeno da su dvije velike međunarodne studije, objavljene u časopisima Cell (2023) i Nature (2025), rekonstruisale genetsku istoriju Balkana sa preciznošću kakvu nijedan raniji metod nije mogao ponuditi, saopšteno je iz Univerziteta Crne Gore (UCG). Istraživači su analizirali skeletne ostatke trojice sahranjenih u bogato opremljenim grobovima rimskog perioda u Viminacijumu, gradu rimskih vremena čiji ostaci leže kraj Kostolca u istočnoj Srbiji.

DNK analiza pokazala je da su među sahranjenima identifikovani pojedinci porijeklom iz Subsaharske Afrike, a jedan je sahranjen sa rimskom legionarskom lampom kraj glave. U drugom grobu, sarkofagu izuzetne raskoši, nalazili su se skeletni ostaci muškarca lokalnog porijekla i žene anatolijskog porijekla, uz koje je pronađeno 151 zlatno zrno, srebrno ogledalo i par zlatnih naušnica.

Ovi nalazi su dio analize 146 drevnih genoma iz današnje Srbije i Hrvatske, koju su vodili istraživači sa univerziteta Pompeu Fabra u Barseloni, Harvarda i Western Ontario univerziteta u Kanadi. Studija je pokazala da je Balkan tokom rimske vladavine bio jedno od demografski najraznorodnijih mjesta u Evropi, sa velikim genetskim doprinosom iz Anadolije i doseljenicima iz dalekih dijelova carstva.

Drevna DNK predstavlja genetski materijal sačuvan u kostima i zubima starim hiljadama godina, a mineralni dio kosti djeluje kao mikroskopski sef koji štiti DNK molekule od raspadanja. Naučnici je izdvajaju bušenjem kostiju, hemijskom obradom praha i pojačavanjem fragmenata DNK savremenim sekvencerima. Tako dobijena DNK upoređuje se sa hiljadama drugih drevnih i modernih genoma kako bi se ustanovilo porijeklo i kretanje populacija.

Druga studija, objavljena u časopisu Nature 3. septembra 2025. godine, pod vođstvom Max Planck instituta u Lajpcigu, analizirala je genome 555 drevnih pojedinaca iz istočne Njemačke, Poljske, Ukrajine i sjeverozapadnog Balkana. Ustanovljeno je da je u nekim regijama između VI i VIII vijeka genetski doprinos istočnoevropskih doseljenika mogao prelaziti 80 odsto, što predstavlja jednu od najvećih demografskih promjena u evropskoj istoriji.

Studija smješta pradomovinu doseljenika u područje između rijeka Dnjestar i Don, u dijelove današnje Ukrajine i južne Bjelorusije. Genetski podaci otkrivaju da su dolazile čitave porodice, a ne ratnici, što ukazuje na to da nije bila riječ o vojnom osvajanju, već o preseljavanju zajednica. U nekim područjima lokalno stanovništvo prihvatilo je slovenski jezik i kulturu bez potpune genetske zamjene.

Autori studije navode da su, već u periodu između 500. p.n.e. i 300. n.e., pronašli značajan broj pojedinaca sa istočnoevropskim genetskim profilom na lokalitetima u Austriji, Mađarskoj, Srbiji i Crnoj Gori. Kretanje stanovništva iz istočne Evrope ka Balkanu nije počelo u VI vijeku; slovenske migracije bile su najveći talas, ali ne i prvi.

Genetski signal donesen migracijama VI i VII vijeka zadržao se do IX i X vijeka, perioda kada nastaju prve slovenske države i glagoljica kao prvo slovensko pismo. Genetika potvrđuje ono što su istoričari znali iz vizantijskih i franačkih izvora, a lingvisti iz uporedne analize slovenskih jezika.

Genetski uzorci sa Balkana su još nedovoljno gusti, posebno za Crnu Goru i Bosnu i Hercegovinu, za koje sistematska studija još nije objavljena. DNK nam govori o porijeklu, ali ne i o jeziku, religiji, kulturi ili samorazumijevanju onih koji su je nosili. U pojedinim zemljama drevna DNK postala je oružje političkih projekata, ali autori odbacuju takvo čitanje, naglašavajući da slika koja se ukazuje nije slika podjele, već dijeljene istorije.

Skeletni ostaci iz Viminacijuma i 555 drevnih genoma iz Lajpciga mijenjaju naše znanje o identitetu, pokazujući da je pitanje o porijeklu postavljeno na pogrešan način. Genetika ne potvrđuje mit o čistom porijeklu, već pokazuje da je identitet istorijski proces stalnog miješanja, promjene i kontinuiteta.