Dr Srđa Pavlović: Savremena poruka Kulišićeve knjige o političkoj manipulaciji

Povodom barske promocije drugog izdanja knjige „O Etnogenezi Crnogoraca“ Špira Kulišića, koje je objavila Dukljanska akademija nauka i umjetnosti (DANU), gost “Promenade četvrtkom” bio je urednik izdanja, akademik DANU dr Srđa Pavlović, istoričar i univerzitetski profesor u penziji.

RB/BI: Naučna studija „O etnogenezi Crnogoraca“ prvi put je objavljena 1980. godine u tadašnjem Titogradu i njen izdavač bio je dnevni list „Pobjeda“. Centralna teza ovog naučnog rada obrađuje autohotnost crnogorskog naroda na osnovu prepoznatljivih etnoloških, lingvističkih i filoloških obilježja čija je istorijska utemeljenost vezana za ranu dukljansku i zetsku srednjovjekovnu prošlost. Šta za savremenog čitaoca danas znači ponovno objavljivanje ove knjige? Koje su osnovne teze koje Kulišić iznosi u ovoj studiji?

Pavlović: Ponovno objavljivanje ove knjige je ponovno upoznavanje Kulišića sa crnogorskom publikom. Jako je važno u ovom trenutku, političkom i društvenom, u podijeljenoj Crnoj Gori, da se vratimo nekim fundamentalnim elementima istine, istorijske istine, činjenica i iskrenog odnosa prema istorijskim izvorima. Djelo je skoro zaboravljeno, 46 godina je prošlo od inicialnog izdanja knjige i naša inicijativa da je ponovo objavimo je bila primarno ponukana tom činjenicom, ali i činjenicom da je razvoj društva i intelektualne misli u Crnoj Gori u zadnjih 30-ak godina napravio značajne otkorake od temeljnih istina o crnogorskom biću, istoriji ovog prostora i miješanjima koja su rezultirala etničkim proizvodom koji mi danas živimo.

RB/BI: Kako tumačite navode da je ovo djelo razdjelnica u odnosu na do tada dominantan “Đilasovski” pristup ovoj temi, odnosno, novi smjer u tumačenju identiteskog pitanja?

Pavlović: Ovo što je Kulišić uradio osamdesetih godina prošlog vijeka, i prije njega par istoričara i pasioniranih istoričara kao što je bio Savo Brković, začeci su nečega što se kasnije nazivalo etnogenetska škola, odnosno pravac i model istraživanja prošlosti ovog prostora sa fokusom na proces formiranja plemenskih zajednica, naroda i kasnije nacija. Metodološki je to bilo interesantno jer se fokus pomjerao sa uslovno rečeno političke i vojne istorije prostora na lingvistiku-jezik, toponime, i na specifičnu formu definisanja rodovske zajednice i plemenske zajednice kod nas-brakove i miješanja po tom principu. U bivšoj SFRJ vlast je smatrala da je najbolji način rješavanja tzv. nacionalnog pitanja-njegovo ignorisanje, i pokrivanje ideološkim pokrovom bratstva i jedinstva, pa je svaki stručni ili manje stručni izraz etničke specifičnosti u procesu razvoja naroda i nacija neminovno smatran nacionalizmom sa njihove strane. U tom kontekstu je Kulišićev rad smatran izrazom crnogorskog nacionalizma.

Ono što je Milovan Đilas definisao jeste bila jedna ideološki potkovana paraljevičarska definicija Crnogoraca kao supstrata srpskog etničkog i nacionalnog bića i to je zadugo bila glavna matrica posmatranja našeg prostora.

Za razliku od svih političkih i komunističkih elita u SFRJ, jedino je crnogorska politička elita Crnu Goru posmatrala i percepirala je i o njoj razmišljala kroz naočari Jugoslavije-svi drugi su to radili kroz naočari svojih republika i mislim da je to jedan od razloga zašto je ovaj “Đilasovski” model viđenja crnogorske nacije toliko dugo opstao.

RB/BI: Kakav je istorijski i naučni kontekst u kojem je nastala ova knjiga, i koliko je uopšte on bitan za njenu razumijevanje?

Pavlović: Kontekst je jako, jako bitan. Studija Špira Kulišića nije prva koju je ona pisao na tu temu, ali je značajna zato što se pojavila 1980. godine u tadašnjem Titogradu. U to vrijeme njen autor je bio direktor Etnografskog muzeja Srpske akademije nauka i umetnosti (SANU) u Beogradu, znači vrlo visoko, značajna pozicija u SANU i u, da tako kažem, drugom nivou vlasti u državi, jer su ti akademski krugovi uvijek bili izvor političkog legitimiteta države. Kulišić je fokusirao svoje istraživanja na lingvistiku i na proces formiranja plemena i bratstava u Crnoj Gori koji do tada nije bio dovoljno istraživan, a to je relativno spor i pojedinačni proces miješanja koji je kod nas u svakodnevnom govoru poznat kao domazetstvo. Ta vrsta braka i ta vrsta spojeva je proces koji je Kulišić istraživao na našem prostoru.

Njegova centralna teza jeste bila da se proces formulisanja crnogorskih plemenskih zajednica i u kontinuitetu crnogorskog naroda i nacije odvijao potpuno suprotno od standardnog stručnog postulata koji su definisali u svojim radovima Jovan Erdeljanović ili Jovan Cvijović, o nekom drugom talasu naseljavanja Slovena na Balkanu gdje je srpski supstrat potpuno pokrio i gotovo odmah i kompletno asimilirao domorodačko stanovništvo, tzv. starobalkansko stanovništvo. Kulišićev rad i njegova metodologija pokazuju da to nije bio jedinstven proces, da to nije bio spor proces i da on nikada nije kompletiran.

U tom kontekstu, njegov doprinos izučavanju tada je bio jako važan jer je išao u suprotnosti i sa vladajućom tezom komunista i sa uspostavljenom tezom u nauci koja je bila u stvari izraz hegemonog srpskog nacionalizma koji je prisvajao mnogo toga. Međutim, za nas danas ta je poruka, ako ne jednako, onda čak i više bitna. Jer, mi živimo u podijeljenom društvu koje je jako emotivno po pitanjima identiteta i pripadnosti, gdje su identitetski parametri određeni od nekog drugog. Kulišićeva poruka je da je potpuno besmislena i neutemeljena bilo kakva priča o bilo kakvoj čistoti -etničkoj krvnoj, genetskoj- na bilo kakvom nivou.

RB/BI: Koliko su Kulišićevi zaključci iz ove knjige i danas relevantni u savremenim raspravama o identitetu i etnogenezi?

Pavlović: Oni su uvijek i bili relevantni, od momenta kad su napisani do dana, današnjeg. Njihovu relevantnost je u svakodnevnom životu određivao politički trenutak i politička želja struktura na vlasti. Ali, to su zaključci koji su po mom skromnom profesionalnom sudu stručno utemeljeni. Ne moraju biti jedini i apsolutno ispravni zaključci, jer ljudi mogu da se bave ovom problematikom iz različitih metodoloških okvira i iz različitih disciplinskih okvira. No, apsolutno nema dileme da je Kulišić bio naučnik koji je iskreno pristupao svojoj temi i iskreno tretirao izvore.

U ovoj knjizi koja ima stotinu strana, on je apsolutno dekonstruisao taj narativ srpskog nacionalizma o Crnogorcima kao o Srbima i o procesu formiranja crnogorskog naroda i crnogorske nacije. Njegovi zaključci su sa tog akademskog nivoa uvijek bili relevantni za svakoga ko je želio, imao otvorene oči, to da čita. Problem našeg društva je što su različite političke strukture u različitim vremenskim periodima, neke manje a neke više, politizovale ovu tematiku i odvlačile pažnju javnosti i stručne javnosti čak od tih fundamentalnih postulata o kojima govori Kulišić. Mi tako danas imamo situaciju u kojoj se Kulišićevi zaključci najlakše marginalizuju iz političke perspektive tako što se kaže da oni više nama danas nijesu relevantni.

I to je sudbina nauke, društvenih nauka u svakom slučaju-da je vrlo lako i vrlo često žrtva političkih apetita i ideoloških projekcija.

RB/BI: Naši stariji slušaoci se sigurno sećaju kontroverzi koje su pratile objavljivanje ovog djela, odnosno teza koje su bile promovisane kroz ovu knjigu. Kako ih danas sagledava nauka?

Pavlović: Kulišićeva knjiga se pojavila 1980. godine to je bio period zalaska komunističke i socijalističke vlasti kod nas, takođe i značajne ekonomske krize, dakle, doba političke nestabilnosti u okviru vladajuće strukture, i ona je izazvala pravi politički zemljotres.

Političke strukture i vlast, centralni komiteti i opštinski komiteti po Crnoj Gori imali su hitne sastanke da razrađuju strategiju kako da se Kulišićeva knjiga marginalizuje, ali, da se baš ne zabrani jer je to bilo možda malo radikalan potez tada i za njih. Na tom poslu su onda angažovani i politički radnici i radnici iz akademije, iz nauke i sa univerziteta koji su se bavili istorijom, etnografijom, antropologijom, da pišu kontraradove kontra knjige pokušavajući da ospore Kulišiću pravo na njegove zaključke.

Imali ste situaciju u kojoj je 1984. godine centralni komitet Saveza komunista Crnoj Gore organizovao stručnu konferenciju u tadašnjem Marksističkom centru “Milun Božović” u Podgorici ispod Ljubovića sa temom o takozvanoj marksističkoj definiciji nacije. Jedina tema je u stvari bila Kulišićeva knjiga. Uvodničar je bio sjajni istoričar i autor puno, puno dobrih knjiga, između ostalog i knjige o Podgoričkoj skupštini, tadašnji direktor Istorijskog instituta Dimitrije Dimo Vuj