PEN centar o mišljenju Ombudsmana: Presedan sa zastrašujućim efektom na autore udžbenika

Povodom mišljenja Zaštitnika ljudskih prava i sloboda o udžbeniku „Crnogorski jezik za II razred gimnazije", saopštenjem se oglasio Crnogorski PEN centar.

Oni su izrazili ozbiljnu zabrinutost zbog preporuke za uklanjanje dijela sadržaja iz udžbenika, autora prof. dr Adnana Čirgića i doc. dr Jelene Šušanj, koji je u upotrebi od školske 2011/2012. godine.

“Zaštitnik je ocijenio da vic o pravopisnoj dilemi dvojice policajaca, koji se u udžbeniku koristi kao ilustracija jezičke nedoumice, predstavlja stigmatizaciju, uvredljivi govor i zloupotrebu slobode izražavanja”, kažu u PEN centru. Oni smatraju da ocjena nije pravno utemeljena i da predstavlja prijetnju slobodi izražavanja i akademskoj slobodi.

U saopštenju navode razloge svog stava, ističući da mišljenje ne identifikuje osnov diskriminacije iz Zakona, niti utvrđuje grupu koja bi bila nepovoljno tretirana. Takođe, kvalifikacija spornog teksta kao uznemiravanja je problematična jer didaktički primjer ne ispunjava uslove za uznemiravanje.

Zaštitnik se poziva na ECRI Preporuku br. 15, ali sadržaj spornog teksta ne podvrgava testu koji ti dokumenti propisuju. “Za govor mržnje potrebno je zagovaranje, promocija ili podsticanje mržnje ili nasilja”, navode iz PEN centra.

Oni dodaju da praksa Evropskog suda za ljudska prava utvrđuje da javni službenici, uključujući policiju, moraju tolerisati širi obim kritike i humora. “Mišljenje Zaštitnika konstruiše suprotnu doktrinu po kojoj autori obrazovnih sadržaja imaju sužene granice slobode izražavanja”, ističu.

Mišljenje ne sadrži empirijske podatke o štetnim efektima spornog teksta tokom petnaest godina njegove upotrebe. “Pravna ocjena koja preporučuje zadiranje u slobodu izražavanja ne može se zasnivati isključivo na pretpostavci o mogućoj šteti”, naglašavaju u PEN centru.

PEN centar ukazuje da preporuka Zaštitnika zahtijeva izmjenu autorskog djela, za šta Zaštitnik nema nadležnost. “Uklanjanje sadržaja iz udžbenika bez saglasnosti autora predstavlja zadiranje u prava garantovana članom 76 Ustava Crne Gore”, dodaju.

Oni naglašavaju da prihvatanje logike ovog mišljenja uspostavlja presedan prema kojem svaka organizovana grupa može zahtijevati uklanjanje sadržaja koji smatra uvredljivim, bez obaveze da pruži dokaze o stvarnoj šteti. “Takav presedan bi imao zastrašujući efekat na autore udžbenika i nastavnike”, ističu.

PEN centar poziva Zavod za udžbenike i nastavna sredstva i Ministarstvo prosvjete da razmotre preporuku Zaštitnika, uzimajući u obzir da mišljenje Zaštitnika nije pravno obavezujuće.