Prekić: Poluistina je najgora, ali i najefikasnija

Koncept dezinformacije nije savremen proizvod, iako se danas suočavamo sa onim što je post-istina, pa možda prepoznajemo to kao izazov savremenog svijeta. Dezinformacije su, međutim, prisutne od kada postoje političke zajednice. Zato što kroz dezinformacije dobijate dva ključna elementa političke borbe - s jedne strane legitimaciju, a sa druge strane dehumanizaciju.

Ili, pojednostavljeno - potvrđivanje sopstvenih stavova kroz političku legitimaciju, zloupotrebom narativa i informacija, i kroz pokušaj dehumanizacije protivnika. To je u emisiji Mentalna higijena kazao istoričar Adnan Prekić. Upitan kako je u periodu prije i nakon Podgoričke skupštine izgledalo širenje dezinformacija, Prekić izdvaja dva ključna elementa, prije svega dio koji se tiče dezinformacija koje su dolazile iz beogradske štampe.

“To je kontinuirani proces koji traje već od 70-ih i 80-ih godina XIX vijeka, a naročito je intenziviran u prvim godinama XX vijeka, kada se vodi široka kampanja protiv Crne Gore, dominantno protiv dinastije Petrovića i knjaza, odnosno kralja Nikole, kao ključnog čovjeka, odnosno kao simbola te dinastije. To je jedna strana, međutim, mnogo efektivnija je bila usmena kampanja i tu su mnogo doprinosili prije svega studenti, koji su odlazili u Beograd sa namjerom da se školuju, a vraćali su se sa potpuno drugim namjerama, ali i niz političkih agitatora, koji su afirmisali neke narative koji su urušavali ono što je bila, hajde da tako kažemo, državnost - možda malo simplifikovano, ali da tako te stvari ovoga puta definišemo.

Prvi i najdominantniji narativ je bio navodna korupcija, otuđenost, oholost… laži koje se vezuju za dinastiju Petrović. Poseban segment tog narativa bio je odnos prema sinovima kralja Nikole, doduše negdje i sa razlogom, ali mnogo češće bez razloga, koji su opisivani kao kockari, pijanice, ljudi jako lošeg morala, koji se uopšte ne uklapaju u koncept dinastije Petrović-Njegoš kakva bi ona zaista trebalo da bude.

Međutim, ono što je u istorijskom kontekstu najznačajnije od tih dezinformacija, to je narativ koji je počeo da se afirmiše još 1912. godine, i on je bio uvod u sve ono što će se dešavati 1918. godine, a to je bila direktna politička dehumanizacija i delegitimizacija kralja Nikole. Ključnu ulogu u tome je odigrao jedan čovjek porijeklom uslovno rečeno iz ovih krajeva, on se zvao Radovan Perović Tungus, koji je navodno 1912. godine objavio brošuru o navodnom tajnom sporazumu između kralja Nikole, odnosno knjaza Nikole i austrougarskog cara Franca Jozefa.

On je objavio tajni ugovor između Crne Gore i Austrougarske, po kome je Crna Gora trebalo navodno da izda Srbiju i da se odrekne prijateljstva. Naravno, kasnije je utvrđeno da je to potpuni falsifikat, međutim, taj momenat je jako simboličan i značajan jer na plastičan način objašnjava kako funkcionišu dezinformacije.

Naime, taj dokument i cijela ta priča su poslužili nizu političkih aktera u tom periodu, neposredno pred Podgoričku skupštinu, ali i kasnije, da se na taj način direktno delegitimiše kralj Nikola i da sve ono što se dešavalo protiv njega u javnosti bude doživljeno kao potpuno legitiman čin, zato što je on takav, takav i takav, kako su ga svi ovi ljudi predstavljali”, naveo je Prekić.

Ljudi, ističe istoričar, često ne žele istinu, žele potvrdu svojih stavova, i tu se otvara prostor za dezinformacije. I tako je, kaže, manje-više i danas, mnogo je važnija percepcija, a nekada je to bilo mnogo teže, zato što tada informacije nisu bile dostupne.

“Početkom XX vijeka imate ogroman broj ljudi koji su nepismeni. Nemate radio kao medij koji je široko dostupan. Štampa je na određeni način kontrolisana, i opet u funkciji političkog aktivizma, i onda je taj prostor za dezinformacije mnogo veći. Međutim, uporedite to sa današnjicom kada postoje svi mehanizmi da vi sve moguće stvari možete provjeriti, ali nisam siguran da je situacija mnogo bolja.

I to opet otvara dilemu da li u suštini ljudi žele istinu ili samo žele potvrdu svojih stavova”, poručuje Prekić, dodajući da je ključni element u borbi protiv dezinformacija kritičko mišljenje.

Prekić dalje pojašnjava koliko je propaganda bila drugačija tokom Drugog svjetskog rata. "Bilo je razlika, prije svega u onome što je nacistička Njemačka radila i kako je razumjela propagandu. Gebels je negdje i “otac” savremene propagande. Postoji jedna priča da je Gebels čak imao medije koji su djelimično govorili protiv nacističke Njemačke. To je bio dio strategije: širenjem takvih informacija sticalo se povjerenje publike, a kada se to povjerenje uspostavi, otvara se prostor da se plasiraju propagandni sadržaji.

To je model koji se i danas često pominje – recimo odnos 60–40, odnosno ideja da su poluistine najgore ali i najefikasnije. Potpuna i otvorena laž rijetko dobije široku podršku, ali poluistina može. Takođe, ako govorimo o Njemačkoj, važno je istaći da je Hitler među prvima u potpunosti iskoristio radio kao sredstvo masovne komunikacije. Radio nije bio toliko prisutan u Crnoj Gori, ali u Njemačkoj i Evropi jeste, i prepoznata je njegova moć.

Po prvi put je jedan masovni medij sistematski stavljen u funkciju propagande i indoktrinacije – i rezultati su bili ozbiljni”, naveo je.

O periodu Drugog svjetskog rata i dalje se intenzivno raspravlja u Crnoj Gori. Upitan kako objašnjava relativizovanje istorijskih činjenica poput fakta da je Pavle Đurišić, poslao Draži Mihailoviću 1943. obavještenje da je „akcija protiv muslimana izvršena“ sa je 8000 civilnih žrtava ..., te da uprkos tome dio javnosti Đurišića naziva junakom, Prekić kaže: "Postoji i stenografski zapis sa suđenja Draži Mihailoviću, gdje on kaže da je bio zgrožen zločinima koje je počinio Pavle Đurišić. To možda dovoljno govori o tome koliko smo mi danas izgubili kompas u vrijednosom sistemu.

To su stvari koje su poznate, koje se ne mogu negirati, ali one su u funkciji mobilizacije identiteta i legitimizacije političkog diskursa, koji ti ljudi misle da je ispravan. Ali kada društvo počne praviti kompromise oko osnovnih vrijednosti onda je u velikoj opasnosti i to treba da nas zabrinjava.

Šta znači biti dezinformisan i kakve mogu biti posljedice možda je i najlakše pojasniti na primjeru napada na Dubrovnik. Državni mediji, u tom slučaju su igrali ključnu ulogu. "Mislim da je taj rat za mir savršen primjer kako se oblikuje javni diskurs. Treba, naravno, imati u vidu da su tada postojali praktično samo državni mediji – “Pobjeda” i Televizija Titograd – i da su ljudi zaista vjerovali u ono što čuju i pročitaju.

Danas to može djelovati naivno, ali tada je to bila realnost - "Bilo je na televiziji...", tako se govorilo”, pojašnjava Prekić. Drugi važan element bio je, naglašava, narativ da se ne ide u napad na Hrvatsku, već da se “brani Jugoslavija”. Moć mobilizacije bez toga ne bi bila tako jaka. To je, apostrofira, ključno, da propaganda cilja emocije, osjećaj ugroženosti, stavljanje u ulogu žrtve, jer je žrtvi sve dozvoljeno.