Decentralizacija prostornog planiranja na sjeveru Crne Gore

Decentralizacija prostornog planiranja u Crnoj Gori predviđa osnivanje lokalnih preduzeća koja bi izrađivala plansku dokumentaciju. Ipak, većina sjevernih opština suočava se sa ozbiljnim problemima u formiranju tih preduzeća, prvenstveno zbog nedostatka stručnog kadra. Zakonski rok za njihovo osnivanje istekao je u maju prošle godine.

Mnoge opštine na sjeveru nijesu ni pokrenule postupak za osnivanje lokalnih preduzeća koja bi se bavila projektovanjem i planiranjem prostora, iako je obaveza formiranja takvih preduzeća na lokalnom nivou propisana Zakonom o uređenju prostora, usvojenim prošle godine. Cilj je, između ostalog, da se proces prostornog planiranja decentralizuje. Prema tom zakonu, jedinice lokalne samouprave bile su dužne da u roku od 60 dana, odnosno do početka maja 2025. godine, osnuju privredna društva koja bi se bavila izradom planske dokumentacije.

Novim zakonom ponovo su uvedeni lokalni planski dokumenti, vraćajući dio nadležnosti za prostorno planiranje opštinama. Državne planske dokumente izrađuje Agencija za planiranje prostora Crne Gore, dok lokalne planske dokumente izrađuje preduzeće koje osniva lokalna skupština ili, alternativno, zajedničko preduzeće više opština. Lokalna privredna društva moraju imati jednog odgovornog planera i najmanje četiri planera. Odgovorni planer može biti arhitekta ili prostorni planer sa VII-1 nivoom obrazovanja i najmanje 10 godina iskustva, ili sa VIII nivoom i najmanje sedam godina iskustva. Ostali planeri trebaju VII-1 nivo obrazovanja i najmanje pet godina iskustva u prostornom ili urbanističkom planiranju.

Prema onome što su Monitoru kazali u više opština na sjeveru, zbog tako postavljenih uslova lokalne samouprave se suočavaju sa poteškoćama u obezbjeđivanju potrebnog kadra, što predstavlja jedan od razloga zbog kojih dolazi do kašnjenja u formiranju lokalnih privrednih društava. Plužine i Žabljak će, upravo zbog tih problema, prepustiti obavljanje poslova lokalnog planiranja prostora Agenciji, koja je već operativna i kadrovski opremljena u Nikšiću.

Iz Opštine Žabljak su kazali da su budžetom za 2026. godinu opredijelili sredstva za tu namjenu. „U ovom trenutku to je jedini model koji Opština Žabljak može realizovati, prije svega zato što je riječ o složenom i zahtjevnom procesu koji iziskuje značajne organizacione i finansijske kapacitete. Formiranje ovakve agencije predstavlja izazov i za mnogo veće opštine, zbog čega smo se opredijelili za rješenje koje je trenutno najizvodljivije“, kazali su Monitoru u žabljačkoj Opštini.

U Bijelom Polju je prošle godine, nedugo nakon isteka roka određenog zakonom, osnovana Agencija za prostorno planiranje, a njome će rukovoditi Odbor direktora, na čelu sa Miloradom Rmandićem. Međutim, i u toj Opštini kubure sa kadrom za popunjavanje radnih mjesta u novoformiranom preduzeću. Očekuje se raspisivanje konkursa za izbor izvršnog direktora, koji će predložiti sistematizaciju radnih mjesta. Nakon njenog usvajanja, raspisaće se konkursi za zapošljavanje planera i drugog stručnog kadra. Iako su se odlučili za samostalno preduzeće, u toj lokalnoj samoupravi ne isključuju mogućnost da će, ukoliko ne budu u mogućnosti da obezbijede potreban kadar, pregovarati sa susjednim opštinama o saradnji.

Kolašin je bio među prvim opštinama koje su osnovale lokalno preduzeće za planiranje i projektovanje prostora. Izabrani su organi upravljanja, imenovan vršilac dužnosti izvršnog direktora i donesen akt o sistematizaciji. Međutim, to preduzeće još nije operativno, a v. d. direktora Andrija Mirović kaže da su u procesu angažovanja odgovarajućeg kadra. Prema onome što je odbornicima lokalnog parlamenta nedavno saopštio Mirović, u preduzeću će biti sistematizovano 11 radnih mjesta, sa 14 izvršilaca. „U intenzivnoj komunikaciji pronađeni su potencijalni kandidati koji ispunjavaju zakonske uslove za zapošljavanje u društvu i koji će u 2026. godini biti angažovani. Iz razloga deficitarosti prostornih planera, Društvo se, zajedno sa Opštinom, opredijelilo da obezbijedi i adekvatan prostor u Podgorici“, objasnio je v. d. izvršnog direktora.

Prvi posao te Agencije, koja ove godine planira ukupne rashode od 203.050 eura, je izrada prostorno-urbanističkog plana opštine u skladu sa zakonskim rokovima i stručnim standardima. Takođe, počinje izrada urbanističkog projekta „Uže gradsko jezgro“.

Rok od 60 dana bio je prekratak da Opština Berane formira preduzeće, pa ni sada taj proces još nije u potpunosti završen. Kako objašnjavaju u toj lokalnoj samoupravi, na to su uticala finansijska ograničenja, nedostatak stručnog kadra na tržištu rada, ali i potreba da se pronađe model koji će za opštinu biti dugoročno održiv. Zbog toga se Opština opredijelila za koncept zajedničkog preduzeća, imajući u vidu ekonomsku racionalnost, obim posla i izazove sa kojima se suočavaju manje i srednje opštine. U toku su aktivnosti na formiranju takvog preduzeća zajedno sa opštinama Mojkovac i Andrijevica, „a cilj je da se na taj način obezbijede stabilniji kadrovski i finansijski kapaciteti, kao i kontinuitet u izradi planskih dokumenata“.

I u Plavu razmišljaju o mogućnosti osnivanja lokalnog privrednog društva, kako Zakon propisuje. Razlog je isti kao i u ostalim opštinama – nedostatak stručnog, licenciranog planerskog kadra. Iz kabineta predsjednika opštine Nihada Canovića ranije su saopštili da bi „bez obezbijeđenih planera, osnivanje preduzeća bilo formalnog karaktera, bez realne mogućnosti da preuzme propisane poslove“. Sličan stav imaju i u Opštini Petnjica, gdje su kazali da bi formalno osnivanje preduzeća bez uslova za njegovo funkcionisanje bilo neodgovorno.

Prema ranijim izjavama predsjednika Opštine Šavnik Jugoslava Jakića, u toj lokalnoj samoupravi razmatraju „treći model“. Nijesu sigurni da je za njih dobro čak ni udruživanje sa nekim drugim većim opštinama. „Ukoliko se udružimo sa nekom većom opštinom, sasvim je izvjesno da ćemo biti prinuđeni da čekamo dok zajedničko preduzeće ne završi poslove te opštine. Potencijal za samostalno osnivanje preduzeća nemamo, pa smo u procesu traženja nekog ‘trećeg rješenja’“, saopštio je tada Jakić.

U Gusinju proces osnivanja preduzeća još nije završen, prvenstveno zbog nedostatka kadra. Lokalna uprava godinama pokušava, bez uspjeha, da zaposli čak i građevinskog inspektora. Razmatra se mogućnost da se pri formiranju preduzeća uključe i opštine Plav ili Rožaje. Ni Rožaje trenutno nema dovoljno kadrova, ali su pripremili nacrt odluke o osnivanju preduzeća. Uz to, zatražili su mišljenje Zajednice opština Crne Gore (ZOCG) i razmišljaju o potencijalnoj saradnji sa susjednim opštinama kroz zajedničko preduzeće. Lokalna uprava, koja ima glavnog gradskog arhitektu i pet zaposlenih arhitekata, ističe deficit stručnog kadra za izradu kvalitetne planske dokumentacije. Zbog centralizacije izrade planske dokumentacije, opština Rožaje od 2017. nije dobila nijedan planski dokument, što je, tvrde u Opštini, ograničilo razvoj turizma, stanovanja i infrastrukture.

Na osnovu iskustava sjevernih, ali i mnogih opština na primorju i centralnom dijelu države, u primjeni novog zakona jasno se vidi da reforma te oblasti zahtijeva duboka institucionalna i organizaciona prilagođavanja, te da se rezultati ne mogu postići preko noći. Dinamika primjene Zakona pokazala je da je neophodan postepen i sistemski pristup, posebno u segmentu kadrovske izgradnje, metodološke podrške i tehničke opremljenosti. Samo kroz kontinuirani rad na razvijanju tih resursa lokalne samouprave mogu u potpunosti da ispune ciljeve i svrhu decentralizacije.