Dukljanska država kraljice Jelene

Kraljica Jelena, poznata po titulaciji na latinskom kao „Regina Serviae, Diocliae, Albaniae, Chilmiae, Dalmatiae et Maritime regionis“, značajno je doprinijela obnovi državne posebnosti Duklje nakon unitarizma Uroša I. Srpski kralj Uroš I (1243–1276) uspostavio je unitarnu monarhiju sredinom XIII vijeka, što je bilo neobično za tadašnju Evropu. Teodor Taranovski, poznavalac srpskog srednjovjekovnog prava, objašnjava da je tadašnja država bila posjed vladara sa mogućnošću podjele između članova vladarske porodice, što su od Uroša tražili njegovi sinovi. Nakon što je njegov stariji sin Stefan (Dragutin) uz pomoć svog tasta, ugarskog kralja, pobijedio Uroša 1276. godine, kraljevstvo je podijeljeno na tri politička dijela.

Dragutin je direktno vladao oblastima sjeverno od Zapadne Morave, dok je njegov mlađi brat Uroš II (Milutin) upravljao Raškom. Treći dio pod upravom njihove majke, kraljice Jelene, obuhvatao je teritoriju Dukljanskog kraljevstva, uključujući Zetu, Travuniju i područja oko gornjeg Lima i Ibra. U „Žitijima srpskih kraljeva i arhiepiskopa“, arhiepiskop Danilo II koristi naziv zetska zemlja umjesto Duklje, što ukazuje na promjenu u percepciji tog prostora. U tom periodu Zeta je bila smatrana jednom od „država“ koje su upravljali „silni“ — upravnici s visokim stepenom političke samostalnosti.

Istoričarka Marija Koprivica naglašava da je Zeta bila prva država tog tipa, a Jelena prva žena-silni u srednjem vijeku. Njeno poreklo često se dovodilo u vezu sa francuskom porodicom Anžujaca, međutim, novija istraživanja sugerišu da nije bila u direktnom, već posrednom srodstvu s njima. Rođena je oko 1234. godine kao Helene Angelina, kćerka Jovana (Kalojana) Anđela i Matilde de Vijan. Jovan Anđeo, sin vizantijskog cara Isaka II Anđela, bio je povezan sa ugarskim kraljem Andrijom II.

Nakon preuzimanja vlasti, Jelena je provela značajan deo svog vremena na primorju, sa rezidencijama u Skadru i Trebinju. Njena politička moć je bila očigledna, jer je u jednoj povelji kneza Kotora nazvala „knez kraljevstva mi“, što je bila privilegija isključivo srpskih kraljeva. Godine 1281. dovela je svoju sestru Mariju de Kajo i dodijelila joj upravu nad Ulcinjom, održavajući ekonomske i političke veze sa Anžujcima u južnoj Italiji.

Kraljica Jelena je bila ključna figura u potpori katoličkih redova u Zeti, uključujući franjevce i dominikance. Pomagala je osnivanje misija i manastira, a njena uloga je bila presudna u širenju katolicizma u regionu. Papa Nikola IV je pozvao srpske kraljeve da se vrate u okrilje Rimske crkve i pohvalio Jeleninu brigu za katoličku vjeru. Njena politika je težila prema jedinstvu između latinske i vizantijske kulture, pokušavajući da prevaziđe raskol između Rima i Konstantinopolja.

U kasnijim godinama, nakon što se zamonašila, Jelena se povukla iz aktivne politike, ali je ostala obrazovana i zainteresovana za kulturu, formirajući dvorsku biblioteku. Njena ostavština ostaje značajna u kontekstu istorije Duklje i njenog uticaja na razvoj regiona.