Ajkule: Stariji od drveća i inteligentnije nego što se vjerovalo

Ajkule spadaju među najstarije kičmenjake na Zemlji i preživjele su svih pet velikih masovnih izumiranja, uključujući i najrazornije – permško-trijaska „Veliko izumiranje“, kada je nestalo oko 90 odsto morsko života. Danas nastanjuju gotovo sve svjetske okeane, a naučnici svakodnevno otkrivaju njihove izuzetne sposobnosti.

Naučna istraživanja posljednjih godina pokazuju da su ajkule daleko složenija bića nego što se dugo vjerovalo – od sposobnosti učenja i pamćenja, preko razvijenih društvenih odnosa, do nevjerovatnih čula koja im pomažu da prežive u okeanu. Iako se ajkule često predstavljaju kao predatori koji se oslanjaju isključivo na instinkt i proždrljivost, naučna istraživanja pokazuju da su one zapravo inteligentne životinje sposobne za učenje i pamćenje.

Ove morske životinje mogu da razlikuju veoma slične zvukove, ali i različite apstraktne obrasce i geometrijske oblike u boji. U jednom poznatom eksperimentu pokazano je da su mlade sive bambus-ajkule pamtele informacije o oblicima i optičkim iluzijama gotovo čitavu godinu.

Iznenađujuća inteligencija ajkula istražena je i kroz osnovne matematičke sposobnosti. One mogu da razlikuju različite količine, poput tri i pet ili četiri i sedam, ali ne i brojeve koji su međusobno veoma bliski, kao što su četiri i pet. Njihove sposobnosti učenja testirane su i kroz muziku. Nekoliko jedinki ajkule Port Džekson, vrste koja živi u priobalnim vodama Australije, dobilo je zadatak da dopliva do određenog mjesta u akvarijumu kada čuje muziku, kako bi za to dobile hranu kao nagradu. Istraživanje naučnika sa Univerziteta Makvori u Sidneju pokazalo je da su ajkule uspješno povezale džez muziku sa mjestom gdje su dobijale hranu. Međutim, istu povezanost nisu uspjele da uspostave sa klasičnom muzikom. „Bilo je očigledno da su ajkule shvatile da treba nešto da urade kada čuju klasičnu muziku, ali nisu uspjeli da zaključe da treba da otplivaju na drugo mjesto“, rekao je istraživač Kalum Braun.

Ova otkrića pokazuju da su ajkule mnogo složenija bića nego što se dugo vjerovalo. Njihova neobičnost ne ogleda se samo u sposobnosti učenja – iznenađujući su i načini na koje donose potomstvo na svijet. Iako neke vrste ajkula polažu jaja, mnoge nose mladunce u materici i hrane ih preko pupčane vrpce, baš kao i ljudi. Mnoge vrste, poput bik-ajkula i ajkula čekićara, imaju vidljiv pupak čak i sedmicama, pa čak i mjesecima nakon rođenja, sve dok ne zaraste ožiljak koji ostaje nakon otpadanja pupčane vrpce.

Kod drugih vrsta ajkula mladunci se ne razvijaju u materici na isti način kao kod sisara. Embrioni rastu u jajima koja se izlegu dok su još u tijelu majke, pa se i ove ajkule rađaju žive. Bodljikave ajkule, na primjer, mladunce na svijet donose na ovaj način nakon gaviditeta koji može trajati i do dvije godine. Kod pješčane tigraste ajkule, međutim, borba za opstanak počinje mnogo prije rođenja. Ženke imaju dvije materice, a u svakoj može da se razvija do pet embriona. Ipak, kako trudnoća odmiče, embrioni se hrane svojom braćom i sestrama sve dok ne ostane samo jedan. Ova pojava poznata je kao intrauterini kanibalizam, odnosno adelofagija, što doslovno znači „jedenje brata“. Nakon što pojede svoju braću i sestre, preostali embrion ima isključiv pristup neoplođenim jajnim ćelijama koje majka neprestano oslobađa, što mu omogućava da ojača i u dobroj kondiciji dočeka rođenje.

Tijelo prekriveno sićušnim zubima, koža ajkule je izuzetan prirodni materijal. U Italiji su je tokom 18. vijeka zanatije korišćene za poliranje osjetljivih ivica neporecivih Stradivarijevih violina. U viktorijanskoj Velikoj Britaniji bila je veoma cijenjena među stolarima i majstorima za izradu namještaja, gdje je bila poznata pod nazivom šagrin. Umjesto krljuski, koža ajkule prekrivena je bezbrojnim sitnim „zubima“, takozvanim dentikulima, koji se pod uticajem strujanja vode priljubljuju uz tijelo i tako smanjuju otpor vode.

Ajkule ponekad namjerno dotaknu nepoznat predmet svojom grubom kožom kako bi ispitale njegovu teksturu i čvrstinu – svojvrstan „test ukusa“ za predmete koji možda uopšte nisu hrana. Imaju najbolje prijatelje. Ajkule nisu usamljeni lovci kako se često predstavljaju. Sive grebenske ajkule vole da provode vrijeme sa istom grupom prijatelja najmanje četiri godine. Nakon toga se dijele u manje grupe, nastavljaju svojim putem, a zatim se ponovo okupljaju tokom različitih godišnjih doba. I mladunci limun-ajkula žive u grupama i, što je još važnije, tokom ovih društvenih interakcija uče jedni od drugih nove vještine, poput pronalaženja hrane ili izbjegavanja predatora. Najradije provode vrijeme sa jedinkama iste veličine i sa ajkulama koje već poznaju. Moguće je da čak i velike bijele ajkule imaju najbolje prijatelje. Iako se obično smatraju usamljenim životinjama, zabilježeno je da su dvije velike bijele ajkule, nazvane Sajmon i Džekil, zajedno preplivale oko 6.000 kilometara, ne razdvajajući se ni jednog trenutka.

Najstariji fosilni dokazi o precima današnjih ajkula predstavljaju zbirke fosilizovanih krljuski stare oko 450 miliona godina. To znači da su njihovi preci postojali oko 60 miliona godina prije pojave prvog drveća, 220 miliona godina prije dinosaurusa i 350 miliona godina prije nastanka Saturnovih prstenova. Prvi zubi slični zubima današnjih ajkula pojavili su se prije oko 410 miliona godina, dok je prva grupa koja je zaista podsjećala na savremene ajkule evoluirala prije približno 380 miliona godina. Mnoge od tih drevnih riba vjerovatno nisu bile ajkule u pravom smislu te riječi, ali su im bile bliski srodnici. Kasnije, prije oko 195 miliona godina, pojavila se najstarija poznata grupa savremenih ajkula, sa fleksibilnim čeljustima, izduženim vilicama i znatno boljim sposobnostima plivanja. Danas u svjetskim okeanima živi oko 500 vrsta ajkula. Taj broj je znatno manji nego prije oko 50 miliona godina, kada su dostigle najveću raznovrsnost, ali naučnici i dalje neprestano otkrivaju nove vrste.

Kada je riječ o vezi između ljudi i ovih drevnih morskih predatora, najbliži zajednički predak čovjeka i ajkula živio je prije oko 440 miliona godina. Ipak, to stvorenje je po izgledu i osobinama bilo mnogo sličnije ajkuli nego čovjeku. Iako su se naše evolutivne linije razdvojile prije stotina miliona godina, postojanje ljudi na ovoj planeti i dalje je neraskidivo povezano sa sudbinom ovih drevnih stanovnika okeana.