Dva Petrovdana, dvije pruge, jedan grad - Nikšić

Naš dični i čuveni Onogošt, naš dragi i divni Nikšić, sjutra na Petrovdan, 12. jula, ima da proslavi jedan od najznačajnijih dana od svog postanka do danas. Sjutra ulazi u našu varoš, u stari tvrdi bedem, prvi željeznički voz, koji nas spaja za vječita vremena sa ostalim krajevima naše moćne i velike Jugoslavije, a preko nje i sa čitavim svijetom.

Značajan je, braćo, sjutrašnji Petrovdan za nas. Velika je to tekovina za našu varoš i čitav naš kraj. Trebalo je da prođe punih dvadeset godina od dana ujedinjenja dok prvi voz uđe u Crnu Goru i da on bude prethodnica za druge vozove, koji treba da spajaju i ostale naše krajeve sa privrednim i kulturnim centrima naše države, kako ne bismo i dalje ostali odsječeni u našim ponosnim brdima od ostalog svijeta.

Željeznička pruga Nikšić-Bileća biće prva i najznačajnija tekovina ne samo za naš kraj već i za čitavu Crnu Goru dobijena od ujedinjenja. I koliko smo duže čekali, utoliko za nas treba da bude svečaniji i značajniji sjutrašnji dan. Jer on treba da bude početak naše srećne i bolje budućnosti”, pisalo je u proglasu koji je prije 88 godina izdao Odbor za doček prvog voza koji je iz pravca Bileće ušao na željezničku stanicu Nikšić.

Odbor je bio sastavljen od najuglednijih ljudi nikšićkog kraja, a njihov proglas je narod ozbiljno shvatio pa je oko 5.000 njih došlo da dočeka dolazak voza. Kuće u Nikšiću bile su okićene zastavama, pred stanicom je podignuta velika kapija ukrašena zelenilom, a na vrhu nje bila je slika kralja Petra II i natpis – “Živjela Jugoslavija”. Umjesto u 10:20 časova, voz je, zbog kašnjenja sarajevskog voza, stigao dva sata kasnije. Ali, kašnjenje nije moglo da pomuti slavlje naroda. Igralo se kolo dok se voz strpljivo čekao.

Pucanjem prangija s bedema u 12,32 časova 12. jula 1938. godine objavljen je dolazak voza, a kada je svečano okićeni “Ćiro” ušao u stanicu nekoliko starih ratnika “oglasilo” se hicima iz revolvera. Vlada je 31. avgusta 1935. godine donijela odluku o gradnji pruge Nikšić – Bileća, jedine pruge koja je građena u Kraljevini Jugoslaviji i na području Crne Gore.

Kamen-temeljac za zgradu željezničke stanice u Nikšiću postavio je 25. septembra 1935. godine Milan Stojadinović, predsjednik Vlade Kraljevine Jugoslavije. Prema arhivskim izvorima, događaj je ispratilo nekoliko hiljada ljudi, predstavnici seoskih opština i raznih udruženja, kao i delegacije iz susjednih srezova. Na svečanom polaganju kamena temeljca govorili su Stojadinović i predsjednik nikšićke Opštine Grujica Novaković.

Predračunska vrijednost radova iznosila je 68.000.000 dinara, ali je za završetak radova bilo potrebno još 20.000.000. Radovima je rukovodio tročlani Odbor koga je predvodio šef nikšićke sekcije, inženjer Pavle Žiravac. Osim njega, tu su još bili i Dragoljub Marković i Milan Dimitrijević. Da bi se radovi što brže izvodili, Odbor je poslove davao u zakup manjim grupama radnika, bez ikakve kaucije i zakonskih formalnosti, a nagrada je plaćana od kubika.

Lokalno stanovništvo je uz malu nadnicu izvodilo uglavnom zemljane radove, dok su ostali poslovi, uz mnogo veću nadnicu, bili povjereni radnicima sa strane. Na gradnji pruge, koja je bila podijeljena na sedam dionica, dnevno je bilo uposleno od 1.600 do 2.000 radnika. Radovi su tekli sporo zbog teškog terena, a gradili su se i potporni zidovi, nasipi, usjeci. Pruga duga 71,3 km bila je uskog kolosijeka (760 mm) i imala je šest stanica – Nikšić, Stuba, Trubjela, Podbožur, Vilusi i Petrovići.

Probijeno je sedam tunela ukupne dužine 962 metra, a najduži je bio kod Božura – 265 metara, dok se najveća kota nalazila na Trubjeli, na 852 metra nadmorske visine. Za vrijeme izgradnje ove pruge nije bilo nijedne građevinske mašine. Pored stajališta, izgrađeno je i šest stanica sa staničnim zgradama, službenim objektima i stanovima za željezničare. Sve stanične zgrade bile su izrađene od najljepšeg tesanog kamena.

Pruga Nikšić – Bileća je decenijama bila glavna logistička veza Rudnika boksita sa evropskim tržištem. Trasom su dnevno prolazila prosječno 32 voza, od čega većina teretnih. Iz Nikšića je ka BiH, a onda dalje do luke Ploče u Hrvatskoj, a zatim brodovima ka Evropi, odlazio boksit, dok je iz Bosne i Hercegovine u Nikšić uglavnom stizao ugalj za Željezaru, žito i industrijska roba.

Osim teretnih, svakodnevno su pomenutom prugom saobraćala po dva do tri putnička voza u oba pravca, uz povremene ubrzane vozove koji su povezivali Nikšić sa Sarajevom i Dubrovnikom. Posljednji voz iz Nikšića za Bileću pošao je 29. maja 1976. godine, u 13 sati i 18 minuta. Ukidanje pruge za mnoge je značilo i „ukidanje“ sela jer je pruga bila žila kucavica za stanovnike u tom kraju.

Na Petrovdan, 12. jula 1938. godine pruga Nikšić – Bileća puštena je u saobraćaj, dok je svečano otvaranje pruge bilo je zakazano za 11.09.1938. godine. Oba događaja, i 12. jula i 11. septembra, iskoristila je opozicija u nikšićkom srezu okupljena oko zemljoradničkih prvaka Marka Vujačića, Jefta Pavića i Jovana Ćetkovića, kao i Komunistička partija Jugoslavije.

Vujačić je 12. jula održao vatreni govor protiv tadašnje vlasti i režima, a govorio je i Ćetković. Prugu je 11. septembra, kada je bilo zakazano svečano otvaranje, jer se tada proslavljalo 60 godina od oslobođenja Nikšića od Turaka, trebalo da otvori predsjednik Vlade Kraljevine Jugoslavije, Milan Stojadinović.

Da se ne bi ponovio „opozicioni ispad“ od 12. jula, za pripremu svečanosti formiran je i Odbor građana na čelu sa Milutinom Spasojevićem, upravnikom bolnice jer, kako je pisala tadašnja štampa, svečano otvaranje pruge je trebalo da bude najveća manifestacija “moći i snage” Stojadinovićeve Vlade i “dobre volje” stranke na vlasti prema Crnoj Gori.

Trebalo… Ali, kada je Stojadinović, uz mnogobrojnu pratnju, vozom preko Trebinja i Bileće stigao u Nikšić i pokušao okupljenom narodu da održi govor, citirajući i kralja Nikolu kako bi odobrovoljio prisutne, prekinut je skandiranjima i uzvicima protiv Vlade. U jednom trenutku, prema njemu su poletjeli razni predmeti, pa je sklonište pronašao u tadašnjoj Gimnaziji koja se nalazila u dvorcu kralja Nikole. Tako se “oduševljen i spontan doček”, kako je pisala tadašnja štampa, pretvorio u bunt naroda protiv režima.

Deset godina kasnije, ponovo na Petrovdan, 12. jula 1948. godine, još jedna pruga ispisuje željezničke stranice Nikšića, Crne Gore, Jugoslavije. Toga dana Omladinskom prugom, kako su najčešće zvali prugu Nikšić – Titograd, krenuo je prvi voz sa stanice u Nikšiću ka glavnom gradu Crne Gore.

Vrpcu je presjekao izaslanik Savezne vlade, Todor Vujasinović, da bi sjutradan u Titogradu svečano proslavljen Dan ustanka, 13. jul, i završetak pruge. Tog 13. jula na titogradskom Trgu Republike upriličena je velika svečanost tokom koje su gradom defilovali članovi svih brigada koje su učestvovale u gradnji pruge. A zbog čega su prugu zvali omladinskom, ali i prugom zajedništva? Iz prostog razloga što su je gradile omladinske i frontovske (radne) brigade iz cijele Jugoslavije i skoro 50 hiljada graditelja.

Pripremni radovi obavljeni su 1945. i 1946. godine, dok je početak gradnje, uz prisustvo najviših rukovodioca Crne Gore, ministra saobraćaja Jugoslavije, predstavnika JNA i brojnih drugih zvaničnika, obilježen 20. aprila 1947. godine.

Od toga dana do 12. jula 1948. godine, prugu dugu 53,7 kilometara, koja je bila podijeljena na osam dionica, gradilo je 49.385 brigadira i to: 115 omladinskih brigada sa 23.352 brigadira u šest smjena, 101. frontovska brigada i 18.729 frontovaca, 23 brigade iz ostalih republika sa 4.348 brigadira i 18 stručnih i specijalnih brigada sa 2.956 ljudi. Bila je čak i jedna brigada sastavljane od naših iseljenika iz Australije.

Nažalost, pred kraj gradnje, 3. jula, poginuo je Igor Uršić iz slovenačke radne brigade “Miha Marinko”. Gradnja omladinske pruge je zbog uslova u kojima je rađena i sa mehanizacijom koja je korišćena nazivana “natčovječanskim poduhvatom”. Na titogradskom Trgu Republike je 13. jula 1948. godine organizovana velika svečanost tokom koje su gradom defilovali članovi svih brigada koje su učestvovale u gradnji pruge. Pruga je dvadesetak godina kasnije rekonstruisana i krajem 1965. puštena je u upotrebu pruga normalnog kolosijeka. Nova rekonstrukcija i elektrifikacija pruge trajala je od 2006. do 2012. godine, kada je krenuo prvi voz obnovljenom željeznicom. Vrijednost radova bila je oko 70 miliona eura.