Kako je prekid rada Ulcinjske solane promijenio ekosistem

Ulcinjska solana je prestankom proizvodnje izgubila mnogo više od soli. Bez redovnog upravljanja vodom, bazeni zarastaju, salinitet opada, a staništa ptica, biljaka i insekata ubrzano nestaju. Jedno od najvažnijih močvarnih područja na Jadranu duže od decenije propada, iako je među ključnim završnim mjerilima za zatvaranje Poglavlja 27.

Prestanak rada Ulcinjske solane 2013. godine nije značio samo kraj jedne privredne djelatnosti, već i početak duboke transformacije prostora koji je decenijama opstajao zahvaljujući ravnoteži između mora, soli, ptica, biljaka i ljudskog upravljanja. Bez obnove procesa proizvodnje soli, ovo stanište izgubiće svojstva zbog kojih je prepoznato kao jedno od najznačajnijih područja biodiverziteta na istočnoj obali Jadrana.

Ulcinjska solana je danas i test spremnosti vlasti Crne Gore da ispuni standarde u zaštiti prirode. U završnim mjerilima za Poglavlje 27, Evropska unija izričito traži da država Ulcinjskoj solani obezbijedi odgovarajući status i sprovede mjere neophodne za očuvanje ovog područja.

Iako je 2019. proglašena Parkom prirode, a Vlada je krajem 2025. i početkom 2026. preduzela određene korake ka uspostavljanju preduzeća koje bi upravljalo Solanom, Evropska komisija je u izvještajima za 2024. i 2025. upozorila da Crna Gora mora znatno ubrzati rad na ispunjavanju završnih mjerila za Poglavlje 27.

Arhitektica, osnivačica i predsjednica Društva Dr Martin Schneider-Jacoby (MSJA) Zenepa Lika objašnjava da Ulcinjska solana ima specifičnu geološku poziciju. „Ulcinjska solana nalazi se ispod nivoa mora, što predstavlja kriptodepresiju – odnosno zatvoreni teren koji leži ispod nivoa mora, ali nema direktan prirodni spoj s njim. Tu prirodnu osobinu graditelji su nekada veoma pametno koristili, jer voda iz bazena zbog gravitacije prirodno slivala“, kaže Lika.

Morska voda se u sistem dopremala pumpama na Đerani, kapaciteta od oko 3.000 litara u sekundi. Međutim, trenutno radi samo jedna pumpa, što nije dovoljno. Uprkos povoljnoj geološkoj poziciji, Solana nema direktan kontakt s morem i u potpunosti zavisi od složene infrastrukture: kanala, pumpi i regulacionih elemenata.

Proces dopremanja vode je sezonski, obično počinje u martu ili aprilu, u zavisnosti od padavina. Kada jednom uđe u sistem, voda mora da prođe složen i dug put. Da bi dostigla potrebnu zasićenost i stigla do kristalizacionih bazena, cirkuliše kroz oko 37 kilometara kanala, a taj proces traje između deset dana i dvije nedjelje. Međutim, već godinama voda više ne cirkuliše kroz čitav sistem.

CIN-CG je uporedio satelitske snimke platforme Planet Labs, od prvog dostupnog iz 2016. sa snimkom iz 2025. Poređenja pokazuju da je prostor Ulcinjske solane prošao kroz značajne negativne promjene, posebno vezane za distribuciju vode. Na snimku iz 2016. godine i dalje je vidljiv djelimično očuvan sistem bazena, sa prisustvom vode u većem dijelu kompleksa. Voda je dominantno koncentrisana u centralnom dijelu, oko velikih jezera, gdje je relativno ujednačeno raspoređena i povezana kroz mrežu kanala, što ukazuje da je još uvijek cirkulisala kroz značajan dio sistema, iako proizvodnja nije bila aktivna.

Nasuprot tome, snimak iz 2025. godine pokazuje dalju degradaciju. Voda je prisutna na širem prostoru Solane, ali neujednačeno raspoređena: dok su pojedini evaporacioni bazeni u kojima voda isparava puni, veliki broj drugih – i evaporacionih i kristalizacionih bazena je ispražnjen ili isušen. Uočljivo je i širenje vegetacije unutar nekada aktivnih površina, što ukazuje na pad saliniteta i odsustvo redovnog održavanja. Mreža kanala i pregrada više nije jasno definisana, što sugeriše da je kontrolisano kretanje vode u velikoj mjeri prekinuto.

Promjene u vodnom režimu Ulcinjske solane nijesu uticale samo na kanale, nasipe i proizvodnju soli. One su pokrenule lančane promjene u čitavom ekosistemu. Bazenima u kojima se nekada kristalisala so danas dominira gusta i visoka vegetacija, što pokazuje da Solana postepeno gubi osobine po kojima je bila posebna.

Niske slane biljke, poput caklenjače, odnosno vrsta iz roda Salicornia, koje su prirodno rasle u uslovima visoke zaslanjenosti, počele su da nestaju. Na njihovo mjesto dolaze više, otpornije i agresivnije vrste kao što su trska (Phragmites australis), tamaris (Tamarix dalmatica), razni korovi, ali i invazivne biljke koje lako osvajaju zapuštena i poremećena staništa.

Botaničarka Maša Vučinić za CIN-CG objašnjava da je Ulcinjska solana jedno od najznačajnijih područja za očuvanje halofitne, odnosno slanoljubive vegetacije u Crnoj Gori i širem regionu. „Njena posebna vrijednost ogleda se u prisustvu staništa koja su prepoznata kao prioritetna na nivou Evropske unije, u okviru Natura 2000 mreže. Ova halofitna staništa obuhvataju biljne zajednice koje su prilagođene životu na zaslanjenim zemljištima, gdje većina drugih biljaka ne može opstati“, kaže Vučinić.

Takva staništa su, dodaje, u Crnoj Gori rijetka. Osim na Ulcinjskoj solani, prisutna su još jedino na području Tivatskih solila. Posebnost Ulcinjske solane, prema riječima Vučinić, ogleda se i u tome što nije riječ o potpuno prirodnom ekosistemu. Solana je nastala i opstajala zahvaljujući dugogodišnjem upravljanju vodnim režimom, zbog čega je posebno osjetljiva na zapuštanje i nagle promjene.

„Među najkarakterističnijim biljnim vrstama izdvajaju se predstavnici rodova Salicornia i Sarcocornia, koje su tipične halofitne biljke i indikatori očuvanih slanih staništa. Ove vrste su izuzetno važne, jer grade specifične biljne zajednice i doprinose stabilnosti ekosistema“, objašnjava Vučinić. Međutim, posljednjih godina primijećen je pad njihove zastupljenosti. To je, prema riječima sagovornice CIN-CG, direktna posljedica promjena u hidrološkom režimu.

„Smanjen dotok morske vode i slabije zaslanjivanje zemljišta dovode do nepovoljnih uslova za njihov opstanak. Halofitne vrste direktno zavise od visokog stepena zaslanjenosti zemljišta, koji se ranije održavao kontrolisanim upumpavanjem morske vode i pravilnim upravljanjem vodama“, kaže Vučinić. Kako je taj sistem prestao da funkcioniše, došlo je do smanjenja saliniteta, a time i do povlačenja karakterističnih biljnih vrsta. Istovremeno su stvoreni uslovi za širenje biljaka koje nijesu tipične za ovakva staništa, uključujući i invazivne vrste.

Vučinić objašnjava da je širenje invazivnih vrsta na Solani posljedica više faktora. Lokalno, ključni uzrok je prestanak upravljanja vodnim režimom i zapuštanje infrastrukture, dok na globalnom nivou klimatske promjene i povećana mobilnost vrsta dodatno pogoduju njihovom širenju.

„Invazivne vrste su problematične, jer potiskuju autohtonu vegetaciju, mijenjaju strukturu staništa i smanjuju biodiverzitet. Njihova sposobnost brzog širenja i prilagođavanja različitim uslovima čini ih posebno opasnim za osjetljive ekosisteme kao što je Ulcinjska solana“, navodi Vučinić.

Vrsta Aster squamatus, ističe još ova botaničarka, pokazuje visoku sposobnost prilagođavanja i brzog širenja, posebno u poremećenim ekosistemima. Karakterišu je velika produkcija sjemena, efikasno rasprostiranje i tolerancija na širok spektar uslova, od umjereno zaslanjenih do degradiranih zemljišta. „Upravo zbog toga ovakve vrste često dominiraju u staništima gdje je narušen prirodni balans, jer koriste ‘prazan prostor’ nastao nestankom autohtonih vrsta koje su zavisile od stabilnih uslova“, objašnjava Vučinić.

Ulcinjska solana je, prema njenim riječima, ilustrativan primjer onoga što se dešava sa slanim staništima širom Mediterana kada se prekine aktivno upravljanje vodnim režimom. „Ova staništa nijesu potpuno prirodna, već funkcionišu kao rezultat balansa između prirodnih procesa i ljudske intervencije, posebno kroz kontrolu nivoa i saliniteta vode. Kada se taj balans naruši, dolazi do relativno brzih promjena, opadanja saliniteta, nestanka halofitnih vrsta i postupne zamjene vegetacije vrstama koje su tolerantnije na promjenljive uslove, uključujući i invazivne“, kaže Vučinić.

„Zatvaranje Solane izazvalo je značajne ekološke promjene i transformaciju staništa. Prestanak redovnog upravljanja vodama i upumpavanja morske vode promijenio je hidrološki režim, pa nivo vode u bazenima danas uglavnom zavisi od padavina“, kaže za CIN-CG ekološkinja i programska direktorica Centra za zaštitu i proučavanje ptica (CZIP) Ksenija Medenica.

U CZIP-ovoj studiji Biomon – Uspostavljanje monitoringa biodiverziteta na području Ulcinjske solane iz 2024. godine navodi se da je salinitet u nekadašnjim rezervoarima slane vode, poput onih kod pumpe 31, koja ima ključnu ulogu u naplavljivanju bazena kristalizacije, pao sa oko 74 grama soli po litru na svega oko četiri grama. To ukazuje na gotovo potpunu promjenu uslova u ekosistemu Solane.

Jedna od najproblematičnijih invazivnih vrsta je Aster squamatus, odnosno Symphyotrichum squamatum, korovasta biljka koja se dobro prilagođava slanim, vlažnim, ali i degradiranim zemljištima. Lako osvaja slatine, rubove bazena i zapuštena vlažna staništa, a na mnogim lokacijama ugrožava staništa zaštićena u okviru evropske mreže Natura 2000.

„Ta vrsta je primijećena prije nekoliko godina, i to u svega nekoliko jedinki, a sada zauzima ogromne površine čitavih bazena“, upozorava Medenica. Promjene u staništu nijesu pogodile samo biljni svijet. Kako opada salinitet, bazeni zarastaju, a stabilan vodni režim nestaje, mijenjaju se i uslovi za ishranu, odmor i gniježđenje ptica.

Medenica navodi da je zijavac (Glareola pratincola) gotovo nestao sa nekadašnjih kolonija, jer su područja na kojima se gnijezdio danas zarasla vegetacijom. „Na kristalizacionim bazenima, koji su prije osam godina bili potpuno suvi i bez visoke vegetacije, postojale su kolonije zijavca, dok je danas to područje bukvalno šuma i te ptice se više ne gnijezde“, objašnjava Medenica. Problemi su zabilježeni i kod flamingosa (Phoenicopterus roseus). „Prošle godine dio jaja flamingosa stradao je od predatora, jer oko kolonije nije postojala adekvatna zaštita“, zaključuje Medenica.