Svetosavlje kao ideološki konstrukt Dimitrija Ljotića

Svetosavlje je srpska verzija klerofašizma, konačno oblikovano tokom Drugoga svjetskog rata – ocijenio je srpski teolog dr Vukašin Milićević, govoreći ovih dana na tribini portala „Peščanik” u Beogradu. On je za svetosavlje rekao da je ideološki konstrukt Dimitrija Ljotića (1891-1945) i pokreta Zbor, osnovanog 1930-ih, kojem je bio lider.

Iako sve to za dio trzveniji dio javnosti u Crnoj Gori nijesu posebna otkrića, nije bez značaja kada se to saopštava i u Srbiji. Srbin Ljotić, otac svetosavlja, bio je deklarisani simpatizer Hitlera i za vrijeme rata otvoreni kvisling: tzv. ljotićevci, njegove vojne formacije, kao pomoćne trupe Wehrmachta, docnije ustrojene u SS jedinicu, umiješane su u zločine protiv srpskoga stanovništva, uključujući i strijeljanja u Kragujevcu u jesen 1941, takođe i u istrjebljenje Jevreja u Beogradu.

Po njemačkoj okupaciji Srbije, Ljotićevo „svetosavlje” je postalo zvanična ideologija kvislinške Srbije”, rekao je Vukašin Milićević. „U to vrijeme glavno je obilježje svetosavlja – antijugoslovenstvo”. Decenijama kasnije, slično propagira i „otac srpske nacije”, Dobrica Ćosić (1921-2014): „Jugoslavija kao srpski poraz, dobijamo u ratu a gubimo u miru”, etc.

Milićević, svojevremeno odbranio doktorsku disertaciju o sv. Maksimu Ispovijedniku – bio je i sveštenik Crkve Srbije (SPC), takođe i predavač na Pravoslavnome bogoslovskom fakultetu u Beogradu sve dok nije, zbog svojih javnih kritika, došao u sukob sa vrhom tamošnje patrijaršije.

U osvrtu na kontaminaciju svetosavljem u SPC, Milićević – svojevrsni insajder – primjećuje da je „uticaj ljotićevštine nesrazmjerno veliki u odnosu na ostatak, da tako kažemo, srpskoga kulturnog i javnog prostora”. Dodao je kako „nije samo riječ o ideologiji, već i o organizaciji koja povezuje aktere”.

Na primjer, o jednom od „aktera”, Dobrici Ćosiću – koji je svojevremeno istaknuti lik u Titovom režimu – „govorilo se da je njegova bliskost sa zemljakom, Hranislavom alijas Germanom Đorićem, bila ključna da 1958. ovoga izaberu za patrijarha”.

„A najstariji sin patrijarha Germana, Mihailo Đorić, 1945. zarobljen na Blajburgu ili okolini, strijeljan, bio – ljotićevac”, kazao je Milićević. Dodajmo, i Vlastimir, drugi sin docnijeg patrijarha im Germana, takođe je bio ljotićevac – nije strijeljan jer je bio maloljetan.

Iz Ljotićeve organizacije – iz Srpskoga SS dobrovoljačkog korpusa (Serbischer SS-Freiwilligen Korps), od onih koji su s jeseni 1944. pred Titovim partizanima s Njemcima pobjegli iz Srbije – „mnogi su uspjeli da se spasu; i ostali su nakon rata u emigraciji, poput veoma mračnih likova, recimo Dimitrija Najdanovića”. Pop Najdanović (1897-1986) bio je 1932. pokretač časopisa „Svetosavlje”, član Ljotićeve organizacije.

Govoreći o ulozi ljotićevaca od raskola u emigrantskim SPC ograncima 1963. godine, kada je u SAD i Kanadi predvođena episkopom Dionisijem Milićevićem stvorena Slobodna SPC – a jedna strana, „četnička”, optuživala je drugu da preko Patrijaršije u Beogradu i „crvenoga patrijarha” Germana sarađuju sa Titom – Milićević je kazao: „U uslovim raskola, ljotićevci su bukvalno očuvali strukturu SPC u vezi s centrom u Beogradu.

Dakle, ‘ljotićevske’ SPC parohije u dijaspori – a tu su sveštenici Najdanović, Aleksa Todorović (u ratu vjerski referent Zbora), Dobrivoje Ćireldžić (1920-1995)… pružili su ozbiljnu institucionalnu podršku SPC u Jugoslaviji da održi svoj uticaj u dijaspori, koja je tih godina brojčano rasla”.

„Vrlo važno je i hilandarsko bratstvo”, dodao je Milićević. „Nakon Drugoga svjetskoga rata, Mitrofan (Mišulić, 1923-1999), pa iguman Mojsije, takođe dolaze iz Zbora”. Ćosić u svojim zapisima svjedoči da je, još 1967. godine, imao prve razgovore u Hilandaru s Mitrofanom, pripadnikom ratne formacije ljotićevaca.

U emigraciji, ljotićevci su bili „veoma produktivni” u izdavačkoj djelatnosti, štampajući svetosavske konstrukte iz kvislinške Srbije, uključujući i „predavanja” Blagoja aka Justina Popovića (1894-1979), koga je SPC kanonizovala 2010, pa mu tepaju i „sv. Justin Ćelijski” – taj je opskurni lik „duhovni otac” Amfilohija Radovića...

Prema dr Vukašinu Milićeviću, „Justin je svoja predavanja o svetosavlju držao početkom 1944. u okupiranome Beogradu, na Kolarcu, pod patronatom kvislinških vlasti” i „ta predavanja štampana su 1953. u Minhenu u biblioteci koju je vodio pomenuti sveštenik, ljotićevac Aleksa Todorović (1899-1990)”.

Govoreći na tribini „Peščanika”, Milićević je ukazao da je Justin Popović, za vrijeme rata, bio savjetnik Velibora Jonića, kvislinškoga ministra prosvjete u Srbiji koji je 1946. osuđen u Beogradu na smrt. „Postoji mit o Justinu Popoviću kako je, po oslobođenju, on trpio nekakve progone. A Justin bio savjetnik Jonića, i to za univerzitetska pitanja! I zato je poslijeratni sud časti Univerziteta u Beogradu uklonio Justina sa liste predavača – to je bio glavni razlog”.

„Ali, sada, imate revizionističku priču da je Justin sa 205 profesora od komunista proćeran sa beogradskoga univerziteta! U stvarnosti, svega njih 17 su sankcionisani gibitkom posla na sudu časti, još 18 pobjegli – ukupno 35. Odakle im brojka od 205? Pa otprilike baš toliko profesora su prethodno, početkom 1944, dok je Justin bio Jonićev savjetnik, ukloneni s beogradskoga univerziteta, zbog ‘nacionalne podobnosti’, e da bi univerzitet pod okupacijom počeo da radi. Jedan od onih koji su bili denucijanti, da kažem, od onih koji su predvodili čitav taj proces, kada je riječ o bogoslovskome fakultetu bio je upravo on – Justin Popović”.

„I kult Nikolaja Velimirovića, takođe, bio je sredstvo kojim je reafirmisano naslijeđe ljotićevaca u Srbiji”, dodao je Milićević. Velimirovićeve spise takođe su štampali ljotićevci u emigraciji. Na pitanje da li je Velimirović bio ljotićevac, ili je Ljotić bio velimirovićevac – on je kazao: „Nikolaj je bio ljotićevac”. „Dužni smo budućnosti, a ne prošlosti, da istražimo sva ova pitanja”, poručio je srpski teolog.