Snovi evropski, muke balkanske: Crna Gora 20 godina nakon obnove nezavisnosti

Dvadeset godina nakon što je povratila državnu nezavisnost, za malu zemlju kakva je Crna Gora pitanje suverenosti ne leži u tome može li se oduprijeti pritiscima spolja i samostalno odlučivati, već u vještini da balansira između želja velikih sila i sopstvenih interesa.

Međutim, Crnoj Gori danas, zbog ekonomske slabosti i neizgrađenih institucija, fali druga vrsta nezavisnosti, podjednako važna - ona u kojoj građani ne zavise od vlasti, jer sistem radi ko god da je u fotelji. Tim riječima sagovornici “Vijesti” odgovaraju na pitanja povodom velikog državnog jubileja, 20. godišnjice referenduma o nezavisnosti: koliko je Crna Gora danas suverena, je li pokazala da može da vodi odgovornu politiku, kako se mijenjala kroz protekle dvije decenije, šta se moglo uraditi a nije, koje su bile najveće pobjede, a koji porazi...

Građani Crne Gore “olovkom” su 21. maja 2006. godine odlučili o budućnosti zemlje, što je rijetkost u njenoj dugoj i burnoj istoriji, u kojoj su se mnoge važne odluke donosile “puškom”. Država se 2006. godine, nakon skoro devet decenija, ponovo našla na svjetskoj mapi, i zamišljena je kako nije bila nikad do tada: kao demokratska, građanska, država socijalne pravde, ekološka, zasnovana na vladavini prava - po ugledu na najmodernija i najrazvijenija društva Zapada.

Ulazak u Evropsku uniju (EU), skupa s članstvom u NATO-u, proklamovan je kao apsolutni spoljnopolitički cilj. Veliki jubilej zemlja dočekuje u prilikama koje mnogima spolja izgledaju idilično - članstvo u NATO-u je ostvareno, pregovori s EU teku ubrzanim postupkom, pa se na Podgoricu gleda kao na sljedeću članicu briselskog kluba, možda već i za dvije godine, što priželjkuje vlast.

S druge strane, globalna previranja uzdrmala su do temelja EU, NATO i liberalnu demokratiju. No, Crna Gora je ranjiva i bez “nereda” na svjetskoj sceni - prije svega jer je i dalje referendumski podijeljena i, još važnije, što joj fale one stvari koje čine esenciju države: jake i nezavisne institucije, koje bi dočekale i pozdravile svaku vlast. Slične muke muče i susjedi Crne Gore, pogotovo oni koji nisu u EU.

Demokratska partija socijalista (DPS) i njen dugogodišnji lider Milo Đukanović su prvih 14 godina od referenduma u potpunosti oblikovali pravac u kom se Crna Gora kretala. Utkali su put za “oslobodioce”, koji su ih 2020. godine, uz asistenciju Srpske pravoslavne crkve (SPC), poslije tri decenije smijenili s vlasti. Tako oni sada - iako je dio njih bio protiv obnove države, a i dan danas osporava njene simbole - privode kraju pregovore s EU, koje je započela DPS-ova vlast, drže panegirike o Crnoj Gori kao pouzdanom NATO partneru, iako to nisu podržavali, ali i njeguju sistem koji im je DPS ostavio, pa tako zemlju drže “zarobljenu” u partitokratiji, ubirajući plodove vlasti koja im je decenijama izmicala.

No, bilo bi neozbiljno reći da Crna Gora u prethodnih 20 godina nije ostvarila napredak, sa čim su saglasni i sagovornici lista. Oni tvrde da su demokratija i vladavina prava nesumnjivo na većem nivou nego 2006, te da isto važi i za medijske slobode i ljudska prava. Promjene nabolje godinama su se “kuvale”, ali se čini da će za ono čemu crnogorsko društvo barem deklarativno stremi, biti potrebne godine napornog rada i introspekcije.

Da bi državu mogli nazvati svojom i onaj 230.661 koji je na današnji dan prije 20 godina glasao za nezavisnost, i onih 185.002 koji su htjeli da ostanu u zajednici sa Srbijom, ali i generacije koje su došle i dolaze nakon njih i oni koji su Crnu Goru napustili u potrazi za boljim životom - potrebno je, za početak, iskoračiti iz rovova i priznati: da ovako mala država teško može opstati ako se za najvažnije odluke ne počnu tražiti i saveznici s druge strane.

Saradnik u nastavi na Fakultetu političkih nauka u Podgorici Mladen Grgić rekao je “Vijestima” da Crna Gora danas ima formalnu suverenost, ali da kao mala i otvorena ekonomija djeluje u okviru ozbiljnih ograničenja koje nameću globalna ekonomija, bezbjednosni savezi i međunarodne integracije. Međutim, navodi da to nije specifičnost Crne Gore, već karakteristika gotovo svih savremenih država. “Zato se danas pitanje suverenosti manje odnosi na formalno pravo države da donosi odluke, a mnogo više na njen stvarni kapacitet da vodi autonomnu ekonomsku, bezbjednosnu i razvojnu politiku, i da balansira između nacionalnih interesa i ograničene suverenosti koju nameće složenost međunarodnog sistema”, napominje on.

Grgić je notirao da kod malih država manevarski prostor za takvo djelovanje dodatno sužavaju zavisnost od stranog kapitala, turizma, energetike i međunarodnih finansijskih tokova, dodajući da je upravo zato kvalitet institucija presudan - što je država institucionalno slabija, to je njena stvarna autonomija manja, bez obzira na formalni suverenitet.

“To se vidi i u procesu evropskih integracija, gdje reforme često sprovodimo primarno zbog spoljnog pritiska i ispunjavanja formalnih kriterijuma, dok suštinska transformacija institucija i razvoj administrativnog kapaciteta ostaju ograničeni”, podvukao je on.

Za Esada Kočana, dugogodišnjeg glavnog urednika “Monitora”, Crna Gora danas nije suverena u smislu da samostalno donosi odluke o važnim pitanjima, a kamoli na međunarodnom nivou. On je ukazao da je očigledno, šta god da bude u dogledno vrijeme s Crnom Gorom - “ona možda može nešto popraviti, ali na međunarodnom planu nema subjektivitet”.

“Pogledajte aktuelna dešavanja - zločini u Palestini, ponovna pojava (američkog predsjednika Donalda) Trampa, pred očima vidimo novu fašizaciju svijeta, a kako se ponaša crnogorska vlast?”, upitao je sagovornik. Kočan je ocijenio da Crna Gora nema snagu jer je ekonomski zavisna, a nema političku klasu koja bi iznutra napravila jaku državu, poručujući da ona pripada državama koje nemaju razvijenu tzv. drugu nezavisnost.

“Druga nezavisnost je nezavisnost građana od vlasti, demokratske institucije koje ne kontroliše politička moć spojena s tajkunsko-ekonomskom klasom koja nije došla iz redova najsposobnijih, nego najhalapljivijih... Pogotovo je to došlo do izražaja poslije smjene vlasti 2020, dok je istovremeno rasla moć SPC”, rekao je on “Vijestima”.

Kad je u pitanju suverenost, Vlada je u potpunosti usaglašena s vanjskom politikom EU, a stavovi Podgorice se ne razlikuju od onih u Briselu, pa se tako, npr. ne osuđuje neisprovocirani napad Sjedinjenih Država i Izraela na Iran, dok odgovor Teherana na to kroz udare na Ujedinjene Arapske Emirate, izaziva reakcije najviših državnih zvaničnika, koji staju u odbranu teritorijalnog integriteta zalivske države.

S druge strane, tvrdnje sagovornika redakcije o ekonomskoj zavisnosti možda najbolje potkrepljuju podaci o spoljnom dugu države. On je, prema podacima Centralne banke Crne Gore, na kraju 2006. iznosio 504 miliona eura, odnosno 27,6 odsto tadašnjeg bruto domaćeg proizvoda (BDP), dok je krajem prošle godine bio 4,85 milijardi eura, tj. skoro 60 odsto BDP-a.

Bivši dugogodišnji poslanik i funkcioner Socijaldemokratske partije (SDP), koja je bila dio tzv. suverenističkog bloka, Džavid Šabović rekao je da Crna Gora danas nije suverena država, i da se to vidi na primjeru aktuelnog državnog rukovodstva, za koje je ocijenio da su “slijepi poslušnici i vazali Beograda”.

“... Kao da se takmiče ko će više da se dodvori njima - pod time mislim na sve, čak i one koji nisu interesantni Beogradu”, naveo je on. Šabović je kazao da je ideja prije referenduma bila da se stvori Crna Gora svih njenih građana i naroda, ali da, nažalost, “nije bilo baš tako kako su mislili”.

“Oni koji su na početku bili prave vođe i lideri, počeli su polako da se udaljavaju od našeg zajedničkog cilja. Više su razmišljali o sebi, svojim džepovima, porodicama i ja sam polako počeo da se razočaravam, tako da sam na kraju svog posljednjeg mandata bio protiv takvih ljudi”, kazao je on “Vijestima”.

Sagovornik ocjenjuje da kad “pobjegneš od lopova - naletiš na šoviniste”, dodajući da je nova vlast “totalno prevarila narod”.

“Podigli su plate i penzije, a narod je pohrlio... ‘Ovi su dobri, ovi su evropski’, a vidimo što su zapravo. Ispada samo da je im bilo krivo što oni nisu bili umjesto ovih ranije... Oni nekad su male mace za ove danas”, konstatovao je Šabović.

Neven Gošović, bivši poslanik Socijalističke narodne partije (SNP), koja je bila dio bloka za zajedničku državu, rekao je listu da je Crna Gora danas država koja je duboko u procesu evropskih integracija, ali da ključno pitanje nije samo da li je zemlja formalno suverena - jer je, prema njegovim riječima, takva oduvijek i bila.

“Ključno pitanje je kome je ta suverenost služila. DPS je suverenost dugo tretirao kao privatnu tapiju, a ne kao državničku obavezu. Oni nisu gradili državu svih građana, nego mehanizam vlasti jedne partije, jedne mreže i jednog kruga interesa. Zato je Crna Gora bila nezavisna na papiru, ali ne i u suštini.”