Crna Gora slavi 20 godina nezavisnosti

Danas Crna Gora obilježava dvadeset godina od obnove svoje nezavisnosti. To jeste važan istorijski jubilej. Ali možda upravo zbog toga, ovo je pravi trenutak da se nekoliko neugodnih činjenica vrati u njihov stvarni politički i istorijski kontekst — bez mitologije, propagande i naknadnog prekrajanja istorije.

Crna Gora nije stvorena 2006. godine. Ona je jedna od najstarijih međunarodno priznatih država na Balkanu. Na Berlinskom kongresu 1878. godine Crna Gora je priznata kao suverena država među prvim modernim balkanskim nacijama koje su dobile pun međunarodni legitimitet. Nezavisnost obnovljena 2006. godine zato nije bila stvaranje nove države, već nastavak evropske državnosti kojoj je bio nasilno prekinut kontinuitet suvereniteta.

Moderna međunarodna afirmacija crnogorske nezavisnosti nije počela 2006. godine, niti čak krajem devedesetih. Počela je u Vašingtonu 1994. godine. U to vrijeme Crna Gora je u svijetu još uvijek bila percipirana uglavnom kao produžena ruka režima diktatora Slobodana Miloševića. Tadašnji premijer Milo Đukanović i predsjednik Momir Bulatović bili su dio političke strukture povezane sa Miloševićevom regionalnom agendom.

Zbog straha od međunarodnog identifikovanja kao saučesnici ratova i destruktivnog nacionalizma, zamolili su me da otvorim kanale prema Vašingtonu — gradu u kojem se, sviđalo se to Evropi ili ne, zapravo oblikovala ključna zapadna politika prema Balkanu. Tada sam bio biznismen sa sjedištem u Londonu, ali sam se preselio u Vašington kako bih pitanje nezavisnosti pretvorio u svoj strateški cilj kao šef Misije Crne Gore.

Bilo mi je jasno da Crna Gora ne može dugoročno opstati unutar modela izolacije, sankcija, ratova i ekspanzionističkih projekata koji su razorili Balkan tokom te kobne decenije. Vašington je bio mjesto gdje su se donosile stvarne odluke — o sankcijama, diplomatskim pritiscima, mirovnim inicijativama i budućoj arhitekturi regiona.

Moj zadatak bio je politički eksplozivan, ali strateški jednostavan: uvjeriti američku administraciju, Kongres, think tank organizacije i uticajne medije da Crna Gora ne mora trajno ostati vezana za politiku Beograda i da postoji alternativni politički put.

Sjećam se jednog posebno važnog sastanka iz novembra 1994. godine, na kojem sam bio prevodilac, kada je tadašnji senator Džo Bajden direktno upozorio crnogorsko rukovodstvo da će, ukoliko ostanu uz Miloševića, i sami politički i pravno snositi posljedice njegove politike.

Godine 1996. kupio sam zgradu koja je postala poznata kao „Kuća Crne Gore“ u Vašingtonu, na adresi 1610 New Hampshire Avenue, i na nju postavio crnogorski grb. U tom trenutku Crna Gora još formalno nije bila nezavisna država. Ali simbolika je bila nedvosmislena: Crna Gora se vraćala na međunarodnu scenu pod svojim imenom i identitetom. Danas se na toj adresi nalazi Ambasada Crne Gore.

U to vrijeme svaki pokušaj političkog distanciranja Crne Gore od Miloševićeve politike izazivao je snažne reakcije u Beogradu. Milošević je zahtijevao moje hitno uklanjanje iz političkog kruga uticaja u Crnoj Gori. Razlog je bio jednostavan: u Vašingtonu je ideja Crne Gore kao nezavisnog političkog subjekta izvan kontrole Beograda počela da dobija stvarnu političku težinu.

Pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji mnogo je više od birokratskog ili ekonomskog pitanja. To je civilizacijski izbor. Nakon kosovske krize 1999. godine postojalo je stvarno međunarodno otvaranje prostora za formalnu nezavisnost Crne Gore. Međutim, umjesto ubrzanog razdvajanja, uslijedio je nastavak političke i ekonomske simbioze sa Srbijom.

Krajem devedesetih Crna Gora je počela prolaziti kroz dublju unutrašnju transformaciju. Umjesto razvoja institucionalne države zasnovane na vladavini prava, politička i ekonomska moć sve više se koncentrisala unutar uskog kruga povezanog sa porodicom Đukanović. Tada su se naši politički putevi razišli i vratio sam se u London. Neslaganje nije bilo oko nezavisnosti, već oko toga kakva država Crna Gora treba da postane.

Male države bez snažnih institucija lako mogu postati plijen korumpiranih elita, zarobljenih institucija i privatnih mreža moći. Zato malim državama treba širi institucionalni kišobran. U evropskom kontekstu, taj kišobran prije svega predstavlja Evropska unija.

Pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji nije samo birokratsko ili ekonomsko pitanje, već civilizacijski izbor. Nadam se da će kroz završetak procesa evropskih integracija Crna Gora konačno i nepovratno zatvoriti vrata svakoj mogućnosti da ponovo postane dio nekog srpskog ekspanzionističkog državnog projekta.

Jer upravo je taj projekat — i nijedan drugi — predstavljao glavni politički, kulturni i geopolitički pritisak na Crnu Goru tokom čitavog prošlog vijeka. Mijenjali su se slogani. Mijenjale su se zastave. Mijenjalo se političko pakovanje. Ali osnovna ambicija ostajala je ista: negiranje pune crnogorske državnosti i prava Crne Gore da sama određuje svoju budućnost.

To je ideologija iz susjedstva koja se periodično vraća pod novim imenima i novim političkim sloganima, ali uvijek noseći isti impuls dominacije. Crna Gora pripada evropskom i mediteranskom političkom prostoru. I upravo zato krajnja svrha crnogorske nezavisnosti ne može biti država u vlasništvu jedne porodice, jednog čovjeka, uskog kruga interesnih grupa — niti talac nazadne nacionalističke ideologije uvezene iz susjedstva.

Dok danas obilježavamo godišnjicu nezavisnosti, pravo značenje te nezavisnosti mora biti mnogo ambicioznije: moderna evropska država — institucionalna, demokratska, zapadno orijentisana i trajno usidrena u evroatlantski svijet.