Filip Kuzman o antifašizmu i revizionizmu u Crnoj Gori

Crna Gora je obnovila državnost zahvaljujući antifašističkoj borbi, ali se istorijski revizionizam, uvezen iz Hrvatske i Srbije, postepeno preliva u javni prostor. Mediji i političari, kaže Filip Kuzman, glavni su kanali kroz koje se širi ova pojava. Kao istoričar i direktor nevladinog udruženja Antifašisti Cetinja, on antifašizam tumači kao sistem vrijednosti, otpor mržnji, diskriminaciji i autoritarizmu, a ne kao spisak datuma za prigodne govore. Smatra da leži suština spora koji se godinama vodi u crnogorskom javnom prostoru: dok jedni antifašizam svode na komemorativne prigodne govore, drugi pokušavaju da reinterpretiraju njegove temelje da ih, u krajnjem, sruše.

U razgovoru za Pobjedu, Kuzman govori o stanju partizanskih spomenika, sve češćim pokušajima rehabilitacije četničkog pokreta, političkom potkusurivanju oko rezolucija o Srebrenici i Jasenovcu, ali i o tome zašto nove generacije sve teže prepoznaju ko je i čemu posvećen spomenik u centru njihovog grada. Iako upozorava da nebriga prema antifašističkom nasljeđu može voditi „fašizaciji društva“, ostaje uvjeren da Crna Gora taj scenario neće dozvoliti - kao što ga nije dozvolila ni devedesetih.

Kuzman ističe da u Crnoj Gori, za razliku od zemalja u okruženju, nije bilo slučajeva sistematskog uništavanja spomenika tokom devedesetih. Spomenici u gradskim jezgrima su u dobrom stanju i o njima se vodi računa, dok su oni izvan gradskih naselja, u ruralnim područjima, prepušteni devastaciji. Njihove lokacije su proizvod same partizanske borbe, koja se pretežno vodila u nepristupačnim krajevima, što dodatno otežava brigu o njima. Unatoč tome, pohvaljuje rad konzervatora iz Centra za konzervaciju i arheologiju, koji su kroz svoje projekte sanirali partizanske spomenike, među njima i one na Barutani i Grahovcu.

Antifašizam se često navodi kao jedan od temelja moderne crnogorske države. Kuzman naglašava da je antifašizam sistem vrijednosti zasnovan na otporu mržnji, diskriminaciji i autoritarizmu, a ne samo komemoracija događaja iz Drugog svjetskog rata. On upozorava da je danas problematično tumačenje dijela društva o tome šta je antifašizam, ukazujući na neosnovane teze o postojanju „dva antifašizma” tokom Drugog svjetskog rata, što spada u domen istorijskog revizionizma.

Rehabilitacija četničkog pokreta u Srbiji, kako smatra, dovela je do relativizacije antifašističke borbe, što se postepeno prelilo i u Crnu Goru. Na to upućuje najnoviji primjer obilježavanja „stradanja četničke omladine iz Gvozdenog puka“ na Krnovu, za koje je stručna javnost brzo reagovala i dokazala da su to bili saradnici okupatora. Kuzman naglašava da se revizionizam najmanje širi kroz obrazovanje, dok su mediji i političari izvor najvećeg širenja, posebno onlajn portali koji objavljuju revizionističke tekstove.

On ističe da istorija kao nauka prolazi kroz procese revizije, ali da historičari moraju da stanu na stranu činjenica i ukazuju na političke zloupotrebe istorije. Prema njegovim riječima, pokušaji rehabilitacije četničkog pokreta nisu novina i predstavljaju jedno od osnovnih pogonskih goriva za ratove u regionu. Ističe da su sami četnici odgovorni za to što njihova rehabilitacija ne može da uspe, zbog svojih zlodjela tokom Drugog svjetskog rata. Takođe, dodaje da je podizanje spomenika Pavlu Đurišiću pokušaj normalizacije četničkog pokreta, ali vjeruje da će javnost nastaviti da se opire takvim inicijativama.