Aprilske borbe 2016. – ključni trenutak u rješavanju karabaškog sukoba

Nagorno-karabaški sukob bio je borba Azerbejdžana za povratak kontrole nad ovom regijom, koja je međunarodno priznata kao dio Azerbejdžana, ali je određeno vrijeme bila pod kontrolom etničkih Armenaca. Sukob, koji se zaoštrio od 1988. godine, doveo je do nekoliko ratova (1992–1994, 2020) i završio se u septembru 2023. uspostavljanjem potpune kontrole Azerbejdžana nad regijom.

Ovih dana navršava se tačno deset godina od događaja koji su ušli u savremenu istoriju Azerbejdžana. Riječ je o aprilskim borbama 2016. godine, koje su dobile naziv četvorodnevni rat. Tokom kratkih, ali sa vojnog, strateškog i političkog stanovišta veoma važnih borbenih dejstava, azerbejdžanska vojska je, nakon više od dvadeset godina stagnacije linije fronta, prvi put uspjela povratiti manje dijelove svoje teritorije.

U noći 2. aprila 2016. godine Oružane snage Azerbejdžana započele su ofanzivnu operaciju kao odgovor na provokacije suprotnih vojnih formacija. Tokom žestokih borbi azerbejdžanska strana je saopštila da je uništila 30 armenskih tenkova, 25 artiljerijskih oruđa i druge oklopne tehnike. Više od 800 pripadnika protivničke strane bilo je ubijeno ili ranjeno. Najznačajniji vojni uspjeh bilo je uspostavljanje kontrole nad strateškom kotom Lələtəpə.

Nakon četiri dana, uz uplitanje i posredovanje Rusije, postignut je dogovor o prekidu vatre. Konačno, Azerbejdžan je oslobodio nekoliko desetina kvadratnih kilometara teritorije. Važno je da je pod kontrolu azerbejdžanske strane prešao niz strateških kota i položaja, što je imalo ogroman značaj za izvođenje buduće ofanzive u jesen 2020. godine.

Predsjednik Armenije Serž Sargsjan bio je prinuđen priznati gubitak dijela teritorije, koje, prema njegovim riječima, „nijesu imale strateški značaj“. Dalje smjene u vrhu vojnog komandovanja ukazivale su na pravi šok koji je armenska strana doživjela nakon ishoda borbenih sukoba. Tako je četvorodnevni rat postao prelomni trenutak u istoriji dugotrajnog armensko-azerbejdžanskog sukoba. Bilo je jasno pokazano da postoji realna mogućnost oslobađanja okupiranih teritorija vojnim putem.

Podsjetimo, još od 2003. godine u dokumentima Savjeta bezbjednosti UN-a, Pokreta nesvrstanih, Evropske unije, Savjeta Evrope, Organizacije islamske saradnje, Organizacije turskih država i drugih međunarodnih organizacija bila je formirana odgovarajuća pravna osnova za rješenje karabaškog sukoba. Prije svega je trebalo izvršiti četiri rezolucije Savjeta bezbjednosti UN-a, usvojene 1993. godine (822, 853, 874, 884), koje su ostale neispunjene nekoliko decenija.

Treba napomenuti da su se od 2003. godine vojni izdaci Azerbejdžana povećali više od 15 puta. U tom periodu provedene su opsežne reforme u Oružanim snagama zemlje. Azerbejdžanska vojska je opremljena najsavremenijim naoružanjem i tehnikom. Nastavkom događaja iz aprila 2016. godine, u maju 2018. oslobođeno je više od 11 hiljada hektara teritorije Nahčivanske Autonomne Republike, uključujući selo Gyunnut u okrugu Šarur; zauzete su povoljne kote duž državne granice, a put Jerevan–Goris–Lačin stavljen pod kontrolu.

Već 27. septembra 2020. azerbejdžanska vojska započela je u Karabahu široke i uspješne kontraofanzivne operacije s ciljem oslobađanja azerbejdžanskih teritorija od okupacije. Rezultat 44-dnevnog Otadžbinskog rata bilo je oslobađanje velike teritorije i brojnih naseljenih mjesta koja su bila pod privremenom okupacijom. Oslobađanje Agdama 20. novembra i Kelbadžara 25. novembra omogućilo je ispunjavanje relevantne tačke trostrane izjave potpisane 10. novembra 2020. godine, te odredilo vojno-političko rješenje sukoba.

Osim toga, rezolucije Savjeta bezbjednosti UN-a br. 822 i 853 iz 1993. godine, neispunjene 27 godina, a koje su zahtijevale povlačenje okupacionih snaga iz Kelbadžarskog i Agdamskog okruga Azerbejdžanske Republike, konačno su realizovane. U skladu s trostranom izjavom povlačenje od 1. decembra 2020. oružanih snaga Armenije iz Lačinskog okruga ocjenjuje se kao rezultat vojno-diplomatskih uspjeha Azerbejdžana.

Tri godine kasnije, kao rezultat lokalnih antiterorističkih mjera 19–20. septembra 2023, Azerbejdžan je u potpunosti obnovio svoju teritorijalnu cjelovitost i suverenitet, stvarajući čvrstu osnovu za uspostavljanje mira u regiji Južnog Kavkaza. Dana 15. oktobra 2023. predsjednik Ilham Alijev podigao je državnu zastavu Azerbejdžanske Republike u Agdari, Hodžaliju, Askeranu, Hodžavendu i Hankendiju.

Tako su aprilske borbe 2016. godine postale generalna proba 44-dnevnog rata. Sama Armenija je nakon aprilskog poraza doživjela ozbiljnu krizu povjerenja u državno i vojno rukovodstvo, što je postalo jednim od faktora političkih promjena 2018. godine, kada je na vlast faktički došao Nikol Pašinjan.

Dana 8. avgusta 2025. godine u Vašingtonu su lideri Armenije, SAD-a i Azerbejdžana potpisali zajedničku deklaraciju o mirnom rješavanju sukoba. Prema planu Bijele kuće, Armenija će u okviru „Trumpovog koridora“ (TRIPP) SAD-u dati ekskluzivna dugoročna prava do 99 godina na razvoj trase koja će funkcionisati prema armenskom zakonodavstvu. Na taj način Baku računa uspostaviti kopnenu vezu s Nahčivanom. Ovaj projekat ima za cilj povezivanje Azerbejdžana s njegovom eksklavom i slabljenje političkog uticaja Rusije na Kavkazu.

Američka strana planira dati zemlju u podzakup konzorcijumu odgovornom za infrastrukturu i upravljanje. Šefovi diplomatija Armenije i Azerbejdžana potpisali su i zajedničku izjavu o zatvaranju Minske grupe OEBS-a i njenih struktura. Trenutno je Azerbejdžan već započeo izvoz svojih energenata u Armeniju, a u Jerevanu se finalizira lista industrijskih i poljoprivrednih proizvoda za izvoz u Azerbejdžan. Mirna i obostrano korisna saradnja dviju država Južnog Kavkaza ima pozitivne perspektive razvoja.