Rusija proglasila Memorijal za ekstremistički pokret

Ruska organizacija za ljudska prava Memorijal proglašena je danas „ekstremističkim“ pokretom na zatvorenoj sjednici Vrhovnog suda te zemlje, saopštila je državna novinska agencija TASS. Ova odluka – najnoviji korak u opsežnoj, višegodišnjoj kampanji obračuna sa slobodom govora u Rusiji – daje pravni osnov vlastima da krivično gone svakoga ko doprinosi radu ove organizacije, dobitnice Nobelove nagrade, ili dijeli njen sadržaj.

Memorijal je neposredno prije donošenja presude saopštio da nema sumnje u ishod. „Slučaj protiv Memorijala još je jedan pokušaj zastrašivanja svih neistomišljenika u zemlji i prisiljavanja civilnog društva na ćutanje“, navodi se u njihovom saopštenju. Memorijal je osnovan krajem 1980-ih godina kako bi dokumentovao političke represije u Sovjetskom Savezu. Organizacija je branila slobodu govora i bilježila kršenja ljudskih prava od vremena sovjetskog diktatora Josifa Staljina do danas.

U decembru 2021. godine, manje od dva mjeseca prije pune ruske invazije na Ukrajinu, vlasti su zabranile dvije glavne organizacije Memorijala, tvrdeći da su „pravdale terorizam i ekstremizam“ – optužbe koje je grupa nazvala apsurdnim. Memorijal je, međutim, nastavio da djeluje, uglavnom izvan Rusije, i da pruža podršku, kako navodi, za više od 1.500 političkih zatvorenika u zemlji. Kremlj kaže da Rusija s pravom sprovodi svoje zakone protiv ljudi koji čine krivična djela.

Današnja presuda odnosi se na „međunarodni javni pokret Memorijal“. Memorijal je saopštio da takva organizacija ne postoji i da je nejasna oznaka namjerno osmišljena kako bi omogućila krivično gonjenje svakoga ko govori o ljudskim pravima ili istorijskim zločinima. Naveli su da taj potez neće uspjeti i da će „Memorijal nadživjeti Putinov režim i jednog dana se moći otvoreno vratiti u Rusiju“.

Kada presuda stupi na snagu, pristalicama unutar Rusije savjetuje se da ne doniraju novac niti da javno na internetu podržavaju aktivnosti organizacije, kako ne bi privukli pažnju vlasti. Memorijal je zajedno sa bjeloruskim aktivistom Alešem Bjaljackim i Ukrajinskim centrom za građanske slobode dobio Nobelovu nagradu za mir 2022. godine, u nagradi koja je široko shvaćena kao osuda ruske invazije na Ukrajinu te godine.

Vođa Memorijala Oleg Orlov osuđen je 2024. godine na zatvor zbog „diskreditovanja oružanih snaga“ nakon protesta protiv rata u Ukrajini i optužbi da Vladimir Putin vodi zemlju ka fašizmu. Kasnije te godine pušten je u velikoj razmjeni zatvorenika između Sjedinjenih Američkih Država i Rusije. Uoči odluke suda u četvrtak, Norveški Nobelov komitet je u srijedu saopštio da je zabrinut zbog zahtjeva ruskog ministarstva pravde da se Memorijal označi kao „ekstremistički“. „Ako se ova tvrdnja potvrdi, sve aktivnosti Memorijala biće kriminalizovane. Svako ko učestvuje u radu Memorijala ili ga finansira – ili čak dijeli njegove objavljene materijale – rizikuje zatvorsku kaznu“, navodi se u saopštenju.