Kaja Kalas pod pritiskom članica EU zbog otkazivanja grupe za odbranu

Visoka predstavnica Evropske unije za vanjsku i bezbjednosnu politiku Kaja Kalas suočava se sa sve snažnijim nezadovoljstvom država članica nakon što je Evropska služba za vanjsko djelovanje (EEAS) u posljednjem trenutku odustala od formiranja stručne grupe za evropsku odbranu, dok se istovremeno u Briselu i među ključnim državama EU sve otvorenije raspravlja o reformi institucije kojom ona rukovodi.

EEAS je u nedjelju otkazao pokretanje nove grupe na visokom nivou koja je trebalo da pripremi izvještaj o načinima za jačanje odbrambenih sposobnosti EU, uključujući identifikovanje nedostataka u strateškim ulaganjima. Kalas je tu inicijativu najavila samo nekoliko dana ranije, navodeći da je cilj okupiti „neke od najbriljantnijih umova iz oblasti bezbjednosti i odbrane“ koji bi ponudili nova rješenja. „Odlučili smo da ne nastavimo inicijativu“, rekao je za Euronews jedan zvaničnik EU, uz uslov anonimnosti, dodajući da su neke članice smatrale da to u ovom trenutku nije pravi put.

Otkazivanje je pokazalo koliko je Kalas teško da pokrene nove inicijative bez prethodne političke podrške država članica, upravo u trenutku kada joj je njihova podrška potrebna kako bi zadržala ulogu EEAS-a u evropskoj vanjskoj politici.

Prema navodima Euronewsa, Italija je predvodila protivljenje inicijativi, nakon što je u sastav grupe uvrštena Roberta Pinoti, bivša italijanska ministarka odbrane iz vlada lijevog centra Matea Rencija i Paola Đentilonija. Njen izbor navodno je bio posebno sporan zbog političkog sukoba sa aktuelnim ministrom odbrane Gvidom Krozetom. Protivljenje su izrazile i Francuska i još neke države, koje su ukazale da formiranje grupe nije bilo razmatrano na ministarskom nivou i da je većina evropskih vlada za inicijativu saznala tek kada je već bila predstavljena.

Pritisak je na kraju bio dovoljno snažan da EEAS odustane od cijelog projekta. U diplomatskoj službi EU smatrali su da, s obzirom na to da je riječ o savjetodavnom i stručnom tijelu, nije bilo potrebno da u njemu budu zastupljene sve države članice. Bivši politički i vojni zvaničnici smatrani su logičnim izborom za takvu grupu. Međutim, odluka je izazvala nezadovoljstvo na više strana: države koje su bile uključene protivile su se pojedinim imenima, dok su države koje nijesu dobile mjesto u grupi negodovale što nijesu konsultovane.

Tri zvaničnika EU, koji su govorili anonimno zbog osjetljivosti teme, opisala su način na koji je inicijativa vođena kao „loše upravljanje“, „nesrećan potez“ i, najgrublje, kao „veliki promašaj“.

Paradoks je u tome što se u EEAS-u insistira da EU mora ubrzati pripreme u oblasti odbrane kako ne bi bila zatečena razvojem bezbjednosne situacije, dok pojedine članice, prema diplomatskim izvorima, umjesto novih prijedloga usporavaju proces. Namjera stručne grupe bila je da se stvori osjećaj hitnosti, ubrza popunjavanje evropskih odbrambenih kapaciteta i definiše pravac djelovanja prije Minhenske bezbjednosne konferencije u februaru, dok američka administracija do kraja godine priprema reviziju svog vojnog prisustva.

„Svi su saglasni da je tema hitna, ali cijela organizacija procesa bila je pomalo nesrećna“, rekao je jedan diplomata EU. Istovremeno, EEAS se često kritikuje zbog nedovoljne efikasnosti. To dodatno komplikuje argument da evropske prijestonice moraju biti konsultovane o svakom koraku, uključujući i izbor stručnjaka za savjetodavno tijelo. Jedan diplomata ocijenio je da Kalas, kao bivša premijerka, potcjenjuje koliko države članice žele da budu konsultovane o pitanjima vanjske politike. Prema njegovim riječima, posljednji slučaj pokazuje i koliko su pojedine države osjetljive kada je riječ o proceduri.

Ovaj incident dolazi u trenutku kada je institucionalna pozicija Kalas već pod pritiskom. Kalas je više puta ulazila u sukob sa predsjednicom Evropske komisije Ursulom fon der Lajen oko pitanja ko treba da vodi vanjsku politiku EU. Fon der Lajen je promovisala koncept „geopolitičke Komisije“ i sve češće pokušava da učvrsti vlastitu ulogu u međunarodnim pitanjima, pri čemu su odnosi EU sa Izraelom postali jedna od glavnih tačaka neslaganja.

Istovremeno, institucionalni sukob povezan je sa širim pozivima na reformu načina na koji EU vodi vanjsku politiku. U najnovijem francusko-njemačkom prijedlogu razmatra se mogućnost da EEAS bude stavljen pod nadležnost Evropske komisije, uz istovremeno jačanje portfolija. Kalas je prošle sedmice, nakon neformalnog sastanka ministara vanjskih poslova EU u Irskoj, odbacila takvu ideju. Rekla je da postoji široka podrška sadašnjem institucionalnom modelu, iako se države članice slažu da bi ga trebalo bolje sprovoditi.

„Problem koji su pomenule mnoge države članice jeste da, ako onda sve prebacimo u Komisiju, posebno male države članice gube kontrolu nad vanjskom politikom“, rekla je Kalas. Dodala je da su članice jasno poručile da ne žele da „izgube volan“ nad vanjskom politikom.

Centralizovanje vanjske politike u Komisiji značilo bi da bi najveće države članice imale znatno veći uticaj na odluke koje se donose u Briselu. Upravo je funkcija koju obavlja Kalas zamišljena kao spoj dviju uloga: ona je istovremeno potpredsjednica Evropske komisije i visoka predstavnica EU, ali u drugoj ulozi djeluje prema političkim smjernicama država članica. Time je svakoj državi omogućeno da učestvuje u oblikovanju vanjske politike EU.

Male članice su, prema analizi Euronewsa, među onima koje u ovom trenutku štite postojeću institucionalnu poziciju Kalas od potpunog pripajanja EEAS-a Komisiji. Međutim, upravo je njen posljednji potez izazvao nezadovoljstvo među dijelom tih država. „Države članice žele da EEAS vide kao službu za njih, a ne kao instituciju koja ima sopstveni stav i pokreće inicijative o kojima prethodno nije razgovarano“, rekao je diplomata iz jedne manje države članice koja je skeptična prema reformi.

To nije prvi put da se Kalas suočava sa kritikama da djeluje bez dovoljne političke podrške članica. Prošle godine predložila je paket vojne podrške Ukrajini vrijedan 40 milijardi eura, ali su ga lideri EU odbili.

Posljednji incident uklapa se u niz kontroverzi koje su pratile Kalas tokom njenog mandata. U maju je rekla da su Sjedinjene Američke Države evakuisale ambasadu u Kijevu zbog upozorenja na neposredni ruski napad, ali je Vašington osporio tu tvrdnju. Istog mjeseca izazvala je reakcije nakon što je, prema ocjenama kritičara, Kinu uporedila sa bolešću. U junu je izraelski ministar vanjskih poslova Gideon Sar prekinuo kontakte sa njom nakon medijskih navoda da je u privatnom razgovoru uporedila Izrael sa Južnom Afrikom iz perioda aparthejda. Taj potez izazvao je podijeljene reakcije među liderima EU. Kalas je takođe insistirala na korišćenju zamrznute ruske imovine za finansiranje Ukrajine, dok su njeni odnosi sa administracijom američkog predsjednika Donalda Trampa ocijenjeni kao zategnuti.

Za Kalas je problem tim veći što se njen institucionalni položaj dovodi u pitanje upravo u trenutku kada velike države članice i Evropska komisija zagovaraju promjene u načinu vođenja evropske vanjske politike. „Postoji opšte nezadovoljstvo načinom na koji potpredsjednica Kalas rješava takva pitanja“, rekao je još jedan diplomata EU. Ako bi se slični potezi nastavili i dodatno udaljili države članice koje joj pružaju podršku, posljedice ne bi bile ograničene samo na političku poziciju Kalas, već bi mogle pogoditi i budući institucionalni status same Evropske službe za vanjsko djelovanje.