Evropske reforme napreduju, političke navike ostaju

Crna Gora prolazi kroz ubrzane reforme, mijenja se institucionalni okvir i postižu politički dogovori koji omogućavaju ispunjavanje obaveza iz evropske agende. Ipak, to neće promijeniti političku kulturu, smatraju sagovornici RTCG.

Najveći uspjeh evropske integracije, kako ocjenjuju, ne bi bio samo pristupanje EU, već da Crna Gora postane država u kojoj više nije presudno ko je na vlasti da bi institucije funkcionisale. Nedavno usvojene izmjene Ustava, izborna reforma i brojni evropski zakoni doneseni političkim dogovorom često se slave kao istorijska stepenica ka Evropskoj uniji. Ipak, pitanje je da li one donose suštinsku promjenu ili samo ispunjavanje forme.

Politikolog Miloš Perović za RTCG upozorava da samo članstvo neće promijeniti naše navike. Politička kultura promijeniće se ako se evropske vrijednosti iz formalnih pravila pretvore u unutrašnju političku normu. „Dakle, da političar prihvati da institucija nije njegova, da opozicija nije neprijatelj, da javna funkcija nije plijen, a da izbori ne daju pobjedniku pravo da kontroliše čitavu državu. Zato bih u jednom crnogorskom kontekstu zaključio da najveći uspjeh EU integracija ne bi bio samo da Crna Gora postane članica Evropske unije, već da do trenutka članstva postane država u kojoj više nije presudno ko je na vlasti da bi institucije funkcionisale“, ocjenjuje Perović.

To je, kako smatra, pokazala i smjena vlasti 2020. Preživjeli su je klijentelizam, partijski uticaj, slabe institucije i politička polarizacija. „Mi možemo imati evropski zakon i evropske procedure, ali ako se direktori, članovi savjeta, tužioci, sudije ili rukovodioci javnih institucija i dalje doživljavaju kao rezultat partijskog dogovora, onda se negdje suština sistema nije promijenila, odnosno evropske integracije mogu natjerati političke aktere da promijene pravni okvir, ali mnogo je teže onu drugu stranu natjerati da se odreknu političkog uticaja koji su do tada imali. To je jedan proces koji će, vjerujem, trajati i nakon našeg ulaska u Evropsku uniju“, smatra Perović.

Saglasna je i izvršna direktorica CEDEM-a, Nevenka Vuksanović. „Članstvo u EU nam mijenja pravni okvir, to je sad najviše što smo vidjeli, ali partitokratski obrasci vrlo često prežive tranziciju i ne vjerujem da će Crna Gora u tom slučaju biti izuzetak“, kaže Vuksanović. I ona je stava da samo članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji neće promijeniti političku kulturu. „Reforma prestaje da bude formalnost tek kad partije izgube ne samo pravo veta, nego i neformalni mehanizam da unaprijed ugovore ishod. Čini mi se da dok god se članovi nezavisnih tijela biraju kroz partijske kvote, bilo to i negdje uz širok konsenzus, više je riječ o ispunjavanju uslova nego li o nekoj promjeni kulture“, navodi Vuksanović.

A da se to promijeni, nije potrebno samo djelovati na propise, već i na naš odnos prema vlasti, institucijama i javnom interesu, zaključuju sagovornici.