Strateški dijalog Srbije i SAD

Strateški dijalog SAD i Srbije odražava novu eru u odnosima dvije zemlje, kazao je za N1 portparol Stejt departmenta Tomi Pigot. „Državni sekretar Marko Rubio objavio je 6. avgusta 2025. da će SAD imati prvi strateški dijalog sa Srbijom“, navodi se u odgovoru Stejt departmenta. Dodaje se da je to „znak posvećenosti obje zemlje da prošire i prodube partnerstvo“.

„Kroz dijalog, SAD i Srbija će zajedno raditi na ostvarivanju zajedničkih ciljeva, uključujući regionalni mir i stabilnost, proširenje poslovnih i obrazovnih veza, kao i izgradnju prosperitetnije budućnosti“, navodi se. N1 je Stejt department pitao i o tome šta će biti u fokusu dijaloga, kao i da li će biti riječi o situaciji sa NIS-om, ali na ta pitanja nismo dobili odgovore.

Strateški dijalog SAD i Srbije, kako ga naši zvaničnici nazivaju „istorijskim“, počinje sjutra, 17. jula, u Vašingtonu, gdje se nalazi i srpski ministar vanjskih poslova Marko Đurić. SAD strateške dijaloge imaju sa mnogim zemljama, a kako je Đurić rekao na RTS-u, teme će biti bezbjednost i vojna saradnja, ekonomija i američke investicije u Srbiji, energetika i diversifikacija izvora energije, digitalna infrastruktura i nove tehnologije, borba protiv organizovanog kriminala i sajber bezbjednost, regionalna stabilnost, uključujući pitanja Zapadnog Balkana i Kosova, obrazovanje, nauka i kulturna saradnja.

„Prvi put u istoriji, Srbija i Sjedinjene Američke Države podižu odnose na nivo strateškog partnerstva“, rekao je Đurić. Prema njegovim riječima, odluka administracije predsjednika Donalda Trampa predstavlja snažan politički signal ne samo Srbiji i njenim institucijama, već i američkoj javnosti i državnim institucijama.

Objašnjavajući značaj novog okvira saradnje, Đurić je naveo da strateški dijalog Srbiju svrstava u krug država sa kojima Vašington ima najviši nivo institucionalne saradnje. „To je bukvalno, ako bismo pravili paralelu između odnosa sa Evropskom unijom i Sjedinjenim Američkim Državama, američki klaster za Srbiju. To je stavljanje Srbije u potpuno drugu fioku“, istakao je Đurić.

Međutim, Odbor za spoljnopolitička pitanja Srbija centra saopštio je da predstavnici vlasti pokretanje strateškog dijaloga sa Sjedinjenim Američkim Državama koriste za skretanje pažnje javnosti sa, kako su naveli, još jednog neuspjeha Srbije na putu ka Evropskoj uniji, a radi se o neotvaranju Klastera 3.

Pre dva dana, 14. jula u Briselu je održan takozvani super utorak za proširenje EU, zbog pristupnih konferencija sa četiri zemlje kandidata u istom danu. Evropska komesarka za proširenje Marta Kos na Iksu je objavila da se toliko konferencija u istom danu održava prvi put nakon više od 20 godina, a na njima su učestvovale Crna Gora, Ukrajina, Moldavija i Albanija. „Naše predvodnice Ukrajina, Moldavija, Albanija i Crna Gora sve prave velike korake naprijed“, navela je Kos i dodala da Crna Gora stoji na čelu te kolone, kao najnaprednija zemlja u pristupnim pregovorima.

Srbija, koja nijedan klaster u pristupnim pregovorima sa EU nije otvorila od decembra 2021, ni ovoga puta se nije našla na dnevnom redu kada je riječ o eventualnom otvaranju Klastera 3 (konkurentnost i inkluzivni rast). „Glavni razlog koji stoji kao prepreka punopravnom članstvu Srbije u Evropskoj uniji jeste nedostatak političke volje – nekad više na strani Srbije, nekad više na strani nekih država članica EU. Ali, u svakom slučaju sve je niži stepen međusobnog povjerenja i način da se te prepreke nekako prevaziđu“, ocijenila je 9. jula za N1 ekspertkinja za EU integracije Nataša Dragojlović.

Za otvaranje Klastera 3, što bi za Srbiju značilo otvaranje tri nova pregovaračka poglavlja, potrebna je jednoglasnost svih država članica. Iako je Evropska komisija preporučila otvaranje ovog klastera, Evropski parlament bio je veoma oštar u svojoj rezoluciji o stanju u Srbiji iz jula ove godine, kojom je u julu 2026. usvojio novu Rezoluciju o Srbiji, konstatujući stagnaciju u procesu pristupanja Evropskoj uniji. Dokument, koji je predložio izvjestilac Tonino Picula, kritikuje nedostatak napretka u oblasti vladavine prava i neusklađenost sa spoljnom i bezbjednosnom politikom EU.

Prethodno je u oktobru 2025. usvojena još jedna oštra rezolucija, koja je osudila političku polarizaciju, državnu represiju i zahtijevala istragu tragedije u Novom Sadu, kada se 1. novembra srušila nadstrešnica Željezničke stanice u Novom Sadu, pri čemu je smrtno stradalo 16 ljudi.

Situacija sa NIS-om Mađarska kompanija MOL uspješno je okončala pregovore sa Vladom Srbije o akcionarskom sporazumu. MOL trenutno pregovara o kupovini većinskog paketa (56,15 odsto) akcija NIS-a od ruskog Gaspromnjefta. Prema ugovoru, Srbija će otkupiti dodatnih pet odsto akcija i obezbijediti rad Rafinerije Pančevo u punom kapacitetu najmanje 10 godina.

SAD su početkom 2025. uvele sankcije NIS-u kako bi spriječile da Rusija prihode od energetike koristi za rat u Ukrajini. Više od godinu sankcije se odlažu, a otkako se mađarski MOL pojavio kao zainteresovani kupac, licenca američke Kancelarije za kontrolu stranih sredstava (OFAC) periodično se obnavlja. Posljednji put OFAC je produžio licencu do 31. jula. Pregovori o prodaji ruskog udjela u jedinoj naftnoj rafineriji u Srbiji i dalje su u toku. Ruski vlasnici imaju 56,15 odsto vlasništva u NIS-u, od čega 44,85 odsto pripada državnom Gaspromnjeftu. Mađarski MOL saopštio je 11. juna da je okončao pregovore sa Vladom Srbije o akcionarskom sporazumu, odnosno sticanju većinskog udjela u NIS-u, a 16. juna potpisan je Ugovor između akcionara o budućem upravljanju Naftnom industrijom Srbije.