Turska i Azerbejdžan zatražili od UNESCO zaštitu baklave

Azerbejdžan i Turska su zajednički podnijeli zahtjev UNESCO-u za zaštitu baklave i uvođenje te tradicionalne poslastice na listu nematerijalnog kulturnog nasljeđa, što je izazvalo negodovanje brojnih susjednih zemalja.

Baklava je kolač koji se pravi od više slojeva tankih kora sa filom od sjeckanih orašastih plodova i preliven je sirupom od šećera ili meda. Popularna je u 20-ak zemalja, uključujući Tursku, cijeli Balkan, Bliski istok i područja Kavkaza, centralne i južne Azije, ali svaka zemlja ima svoju varijantu pripreme ovog kolača i mnoge je smatraju svojim kulinarskim nasljeđem.

Svojatanje baklave počelo je 2013. godine, kada je Evropska komisija registrovala baklavu iz Gazijantepa, turske prestonice baklave, kao proizvod sa zaštićenom geografskom oznakom i nazivom “Antep Baklavası” zaštićenim od imitacija. Turska istoriografija insistira na tome da je baklava u svom modernom obliku nastala u osmanskom Istanbulu, dok grčki istoričari tvrde da je ovaj kultni kolač izmišljen u Vizantijskom carstvu iz kojeg je stvorena i savremena Grčka.

Grčki poslanici u Evropskom parlamentu podnijeli su prigovor u januaru 2025. godine, ističući grčko porijeklo baklave i izražavajući zabrinutost zbog toga što Azerbejdžan i Turska polažu pravo na ovaj specijalitet. Stručnjaci ovu nacionalnu opsesiju oko porijekla hrane nazivaju “gastronacionalizam”. Turska, pod predsjednikom Redžepom Tajipom Erdoganom, posebno se posvećuje ovom pitanju.

Tokom prošlonedjeljnog boravka visokih zvaničnika iz zemalja članica NATO-a na samitu sjevernoatlantske alijanse u Ankari, baklava je često služena kao desert. Vrhunski turski kuvari osam mjeseci su osmišljavali “autentični turski meni” za NATO samit u saradnji sa Direkcijom za komunikacije predsjednika Erdogana, koja je kao glavni cilj postavila “jačanje brenda Turske”.

Inicijativa Azerbejdžana i Turske za priznavanje baklave kao dijela kulturnog nasljeđa obije zemlje predstavlja vid gastronacionalizma, jer su ove dvije susjedne zemlje bliski saveznici. Bilateralni odnosi ovih zemalja počivaju na formuli “jedna nacija, dvije države”. Ove dvije države pružaju podršku jedna drugoj u svim oblastima saradnje: vojnoj, diplomatskoj, ekonomskoj, obrazovnoj, ali i u domenu kulinarstva.

Inicijativa je uslijedila nekoliko mjeseci nakon što je restoran u Solunu zatražio od UNESCO-a da prizna “patsu”, vrstu tradicionalnog čorbastog jela, kao autentično grčko jelo čiji korijeni sežu još u Homerovo doba. Turski mediji su odmah osporili grčki zahtjev, tvrdeći da je ta čorba, u Turskoj poznata kao “iškembe”, zapravo turskog porijekla, navodeći kao dokaz zapise putopisca Evlije Čelebije iz 17. vijeka.

Rasprave u okviru UNESCO-a o statusu nekog jela vode se svake godine, a mnoge države smatraju da je priznavanje statusa nekom jelu kod UNESCO-a svojevrsni zaštitni znak. “To je čisto simbolično. Nasljeđe je političko sredstvo i države ga koriste radi vidljivosti, prestiža i izgradnje identiteta. Riječ je o mehanizmu za podsticanje nacionalizma i projektovanje tzv. meke moći”, izjavila je Kjara Bortoloto, antropološkinja specijalizovana za kulturno nasljeđe pri Francuskom nacionalnom centru za naučna istraživanja.

Iako oznaka UNESCO u većini slučajeva znači veoma malo jer ta organizacija ne obezbjeđuje ni novac, ni garantovanu podršku, vidljivost koju pruža dodjela statusa može generisati promjene. Da li će baklava steći veću vidljivost kao azerbejdžansko-turska poslastica priznata od strane UNESCO-a biće poznato tek nakon predstojećeg zasjedanja te organizacije u decembru ove godine.