Oporezivanje bogatstva kao put ka društvenoj jednakosti

Alejna Pepić nedavno je na Ekonomskom fakultetu Univerziteta Crne Gore odbranila master rad na temu oporezivanja bogatstva: mogućnosti i izazovi primjene u Crnoj Gori. Pepić je za Pobjedu kazala da nalazi njenog istraživanja ukazuju da postoji određeni prostor za reforme, ali i da je sistem potrebno dodatno institucionalno ojačati prije uvođenja ovako kompleksnog poreza.

Mentor Pepić bio je doc. dr Damir Šehović. Pepić je objasnila da je fokus njenog rada bio na mogućnostima i izazovima uvođenja poreza na bogatstvo u Crnoj Gori, ali i na percepciji građana o ovoj temi, koja je kod nas nedovoljno istražena. - Crna Gora trenutno nema poseban porez na bogatstvo u užem smislu, već se oporezivanje imovine uglavnom sprovodi kroz porez na nepokretnosti i pojedine oblike kapitala. Tema uvođenja sveobuhvatnog poreza na bogatstvo povremeno se pojavljuje u javnim debatama, ali bez konkretne implementacije – istakla je Pepić.

Njen rad se, kako je obrazložila, bavi savremenim kontekstom, odnosno aktuelnim stanjem poreskog sistema i socioekonomskim okolnostima u zemlji. - U radu nijesu rađene precizne fiskalne projekcije mogućih prihoda za Crnu Goru, prvenstveno zbog ograničene dostupnosti pouzdanih podataka o ukupnom privatnom bogatstvu i njegovoj strukturi. Upravo nedostatak sveobuhvatnih evidencija imovine predstavlja jedan od ključnih izazova za procjenu potencijalnih efekata ovog poreza – navela je ona.

Iskustva drugih država, kako je istakla u radu, pokazuju da prihodi od poreza na bogatstvo najčešće ne čine dominantan dio budžeta, ali mogu predstavljati stabilan dodatni izvor javnih sredstava. - Na primjer, u zemljama poput Norveške ili Švajcarske ovaj porez doprinosi budžetu uz relativno niske poreske stope i jasno definisane pragove, dok je u Španiji ponovo uveden kao mjera jačanja fiskalne održivosti u specifičnim ekonomskim okolnostima.

Međutim, porez na bogatstvo u Crnoj Gori ne bi trebalo posmatrati isključivo kroz prizmu neposrednih prihoda koje bi generisao. Njegova potencijalna uloga u unapređenju fiskalne strukture, smanjenju regresivnih elemenata poreskog sistema i jačanju socijalne kohezije može predstavljati važan iskorak ka inkluzivnijem i modernijem ekonomskom modelu. Upravo u tom širem kontekstu leži njegova najveća vrijednost – rekla je Pepić.

Precizirala je da je kroz rad analizirala iskustva više evropskih zemalja. Iznosi podatak da danas porez na neto bogatstvo u klasičnom obliku primjenjuju, na primjer, Norveška, Španija i Švajcarska, dok neke države poput Francuske i Belgije oporezuju samo određene vrste imovine. Pozitivna iskustva odnose se na jasno definisane poreske pragove, relativno niske stope i snažnu administraciju koja omogućava efikasnu naplatu. - Za Crnu Goru je posebno važna lekcija da ovakav porez funkcioniše samo u stabilnim institucionalnim sistemima sa razvijenim evidencijama imovine – istakla je ona.

Pepić dodaje da iskustva pojedinih zemalja pokazuju da je porez na bogatstvo često ukidan zbog relativno skromnih fiskalnih efekata u poređenju sa visokim troškovima administracije i složenošću njegove primjene. - Takođe, postojala je bojazan da bi mogao podstaći odlazak kapitala i visokoimovinskih pojedinaca, kao i negativno uticati na investicionu klimu i konkurentnost privrede. Međutim, analiza uporedne prakse ukazuje da razlozi za ukidanje nijesu univerzalni niti nužno znače da je sam porez neefikasan. U velikoj mjeri, uspješnost zavisi od načina na koji je koncipiran i od šireg institucionalnog i ekonomskog okruženja.

Smatram da porez na bogatstvo može biti koristan instrument javne politike, ali samo ako je pažljivo dizajniran, administrativno održiv i usklađen sa razvojnim ciljevima države – navela je ona.

Komentarišući koje ključne izazove tokom istraživanja je zapazila u državi, Pepić odgovara da se najveći izazovi odnose na administrativne i institucionalne kapacitete: pouzdanu evidenciju imovine, procjenu vrijednosti bogatstva, efikasnu naplatu poreza i sprečavanje izbjegavanja poreskih obaveza. Takođe, kako dodaje, značajan faktor je povjerenje građana u institucije i percepcija pravičnosti poreskog sistema. - Preporuka rada je da bi eventualno uvođenje trebalo da bude postepeno i pažljivo dizajnirano, fokusirano na najbogatije slojeve stanovništva, uz jasno definisane pragove, izuzeća i transparentno korišćenje prikupljenih sredstava – navela je Pepić.

Ona ističe da oporezivanje bogatstva može doprinijeti većoj fiskalnoj pravičnosti, jer veći teret javnih finansija preuzimaju oni sa najvećom ekonomskom moći. Navodi da se na taj način mogu obezbijediti dodatni prihodi za finansiranje javnih usluga, socijalnih programa i razvojnih politika. - U teoriji i praksi često se ističe i njegova uloga u jačanju društvene kohezije, jer smanjuje osjećaj nejednakosti i doprinosi održivosti javnih finansija – kaže Pepić.

Pepić je u sklopu istraživanja ispitala i stavove građana Crne Gore o mogućnosti uvođenja poreza na bogatstvo. Kaže da je obavila istraživanje tokom maja 2025. godine. - Upitnik je distribuiran onlajn, a prikupljeno je ukupno 113 validnih odgovora. Anketa je obuhvatila pitanja koja se odnose na profil ispitanika, njihovim stavovima o porezu na bogatstvo, kao i na percepciju njegovih mogućih ekonomskih posljedica, uključujući uticaj na poslovanje i investicionu klimu… U javnosti postoji pozitivan stav prema ovom porezu - oko 52% ispitanika podržava njegovo uvođenje. Istovremeno, prisutna je i zabrinutost zbog mogućeg negativnog uticaja na investicije, poslovno okruženje i ekonomski rast.

Rad pokazuje da porez na bogatstvo može biti instrument veće fiskalne pravičnosti, ali samo uz adekvatne institucionalne kapacitete i povjerenje građana u sistem – navela je ona.

Pepić ističe da porez na bogatstvo može znatno doprinijeti smanjenju socijalne nejednakosti jer oporezuje akumuliranu imovinu, koja je najčešće koncentrisana u rukama malog broja najbogatijih pojedinaca. - Time se smanjuje jaz između najbogatijih i ostatka društva, a poreski teret se raspoređuje pravednije. Njegov puni efekat dolazi do izražaja ukoliko se prikupljena sredstva ulažu u obrazovanje, zdravstvo, socijalnu zaštitu i razvojne politike, čime se poboljšavaju životni uslovi šire populacije. Ipak, da bi bio djelotvoran, porez mora biti pažljivo dizajniran - sa visokim neoporezivim pragom i fokusom na najimućnije, kako ne bi opteretio srednju klasu niti ugrozio ekonomski razvoj – navela je ona.