Dvije milijarde dolara u kriptu prošle bez nadzora

Kripto transakcije vrijedne 2,17 milijardi dolara prošle su kroz kripto novčanike povezane sa Crnom Gorom u periodu između novembra 2021. i 2022. godine, pokazuje analiza BIRN-a. Ova analiza, sprovedena korišćenjem međunarodne platforme za praćenje tokova digitalnog novca na blockchainu, otkrila je da je kriptoimovina korišćena za širok spektrar aktivnosti – od trgovine na kripto berzama do transfera između privatnih novčanika (wallets).

Prema podacima Centralne banke Crne Gore (CBCG), ukupni platni promet u tom periodu iznosio je oko 19 milijardi eura, dok je državni budžet za 2022. godinu iznosio 2,8 milijardi eura. Kriptostručnjak i bivši tužilac u izraelskom državnom tužilaštvu, Amit Levin, objašnjava da platforme za praćenje tokova digitalnog novca prate aktivnosti koristeći kombinaciju blockchain analitike i indikatora povezanih sa IP adresama. „Stoga se termin ‘prilivi’ u ovom kontekstu prvenstveno odnosi na novčanike i aktivnosti koje se mogu, direktno ili indirektno, povezati sa crnogorskim IP adresama“, kazao je Levin BIRN-u.

Analiza BIRN-a je pokazala da je od novembra 2021. do novembra 2022. mjesečno obavljeno prosječno 45 hiljada transakcija, dok je vrijednost direktne trgovine (peer to peer) iznosila 1,5 miliona dolara. Crna Gora još uvijek nema zakon koji reguliše oblast digitalne imovine. Vlada je 2020. godine najavila izradu Zakona o kriptovalutama, ali on do danas nije predložen.

Iz Ministarstva finansija su kazali BIRN-u da ne raspolažu podacima o transakcijama povezanim sa kriptoimovinom, niti su u obavezi da to rade. Iz Centralne banke Crne Gore i Poreske uprave nisu odgovorili na pitanja BIRN-a o registrovanom obrtu kriptovaluta u Crnoj Gori. Prema procjenama kripto-berze Binance, prošle godine je na toj berzi bilo oko 17.000 korisnika iz Crne Gore, što je približno tri odsto stanovništva Crne Gore.

Iz Uprave policije su kazali da Sektor za finansijsko obavještajne poslove (FOJ) koristi specijalizovan alat za naprednu blockchain analitiku koji omogućava identifikaciju relevantnih transkacija i obrazaca ponašanja kada postoje indicije o sumnjivim aktivnostima. Međutim, navedeni alat nije namijenjen za izradu agregiranih statističkih podataka o ukupnom obimu kripto-tokova povezanih sa određenom državom. „Imajući u vidu decentralizovanost blockchain sistema, FOJ ne raspolaže preciznim podacima o ukupnom obimu takvih tokova na godišnjem nivou koji bi bili u vezi samo sa Crnom Gorom“, naveli su iz Uprave policije.

Analiza BIRN-a pokazala je da se u posmatranom periodu manje od jedan odsto ukupnih transakcija može povezati sa nelegalnim i rizičnim aktivnostima poput prevara, hakovanja, darkneta ili pranja novca. Međutim, najveća identifikovana ilegalna kategorija odnosi se na transakcije povezane sa sankcionisanim subjektima, osobama, entitetima ili državama koje su pod međunarodnim sankcijama.

Nakon početka rata u Ukrajini, između februara i oktobra 2022. godine, Ministarstvo unutrašnjih poslova (MUP) je na graničnim prelazima registrovalo ulazak u Crnu Goru oko 120 hiljada državljana Rusije i oko 73 hiljade ukrajinskih državljana. U istom periodu iz Crne Gore je izašlo 103.406 ruskih i 65.700 ukrajinskih državljana. Prema podacima Uprave prihoda i carina, ruski državljani su tokom 2022. godine u Crnoj Gori osnovali gotovo 4.000 preduzeća, što je sedam puta više nego godinu ranije.

Crna Gora se u martu 2022. pridružila sankcijama koje je Evropska unija (EU) uvela Rusiji zbog napada na Ukrajinu, a sankcijama je, između ostalog, jedan dio ruskih i bjeloruskih banaka isključen iz SWIFT sistema međunarodnog plaćanja. U izvještaju Chainalysis-a iz 2022. godine navodi se značajan rast upotrebe kriptovaluta u Rusiji nakon početka invazije na Ukrajinu, kao posljedica sankcija EU, inflacije i ograničenog pristupa međunarodnom finansijskom sistemu.

Sagovornici BIRN-a uključeni u promet kriptovaluta tvrde da strani državljani u Crnoj Gori, posebno državljani Rusije, Ukrajine i Turske, često koriste kriptovalute kao alternativni finansijski mehanizam. Istraživanje BIRN-a iz decembra 2023. godine pokazalo je da se u Crnoj Gori luksuzne nekretnine plaćaju kriptovalutama, dok je istraživanje iz juna 2025. potvrdilo da se takve transakcije rijetko registruju u poreskom i pravnom sistemu države.

Levin napominje da se na osnovu podataka platforme za praćenje tokova digitalnog novca ne može definitvno utvrditi da li se aktivnost može pripisati ruskim državljanima ili drugima. Upozorava da potencijalna upotreba kriptoimovine za zaobilaženje sankcija EU i međunarodnih sankcija predstavlja pitanje koje izaziva ozbiljnu zabrinutost, naglašavajući potrebu za povećanom budnošću i proaktivnim regulatornim mjerama.

Iz Uprave policije su kazali da su izmjenama i dopunama Zakona o sprečavanju pranja novca i finansiranja terorizma iz marta 2025. godine, stvorene pravne pretpostavke za normativno uređenje usluga povezanih sa kriptoimovinom u Crnoj Gori. Zakonom je propisana obaveza registracije svih lica koja pružaju usluge povezane sa kriptoimovinom, kao i sankcije za nepoštovanje zakonskih odredbi.

Iz Uprave policije su istakli da su evidentirane ponude za razmjenu kriptoimovine putem društvenih mreža, naročito od strane stranih državljana. Ukazali su na potrebu dosljedne primjene i efikasnog nadzora nad primjenom Zakona u dijelu koji se odnosi na kriptoimovinu, navodeći da sama razmjena kriptoimovina za drugo dobro, uključujući i novac, ne predstavlja krivično djelo.

BIRN je prošlog decembra objavio da se zamjena kriptovaluta za gotovinu u Crnoj Gori odvija u sivoj zoni, preko neregistrovanih dilera, foruma i Telegram grupa, dok višemilionske transakcije prolaze bez ikakvog nadzora države. Istraživanje Globalne inicijative za borbu protiv transnacionalnog organizovanog kriminala (GI-TOC) iz 28. januara pokazalo je rast upotrebe kriptovaluta u Crnoj Gori, ali i regulatorne praznine koje kriminalne grupe koriste za transfere novca i djelovanje preko ilegalnih tržišta.