Mirko Marković o crnogorskom nacionalnom pitanju u Jugoslaviji

U trećem poglavlju brošure "Jugoslavija" (Moskva, 1933), Mirko Marković, poznati komunista i revolucionar, piše o crnogorskom nacionalnom pitanju u Kraljevini Jugoslaviji. Na stranicama 23-24 i 25 Marković ističe:

"Slika nacionalnog ugnjetavanja neće biti jasna ako se ne dotaknemo još jedne od potlačenih nacija Jugoslavije — Crnogoraca. To je tim više potrebno ako se ima u vidu da je pitanje o 'uključivanju' Crne Gore u Jugoslaviju izazvalo nemalo zabuna čak i u revolucionarnoj štampi. A da i ne govorimo o neprijateljskom taboru, čak su i neki naši drugovi skloni da posmatraju Crnu Goru i Srbiju kao jednu naciju: jednom nacijom — pa, dakle, nije bilo ni nacionalnog ugnjetavanja, a Crna Gora je, navodno, dobrovoljno ušla u Jugoslaviju."

Marković ukazuje na to da je Crna Gora, zahvaljujući svom posebnom ekonomskom, političkom i geografskom položaju, bila istorijski formirana i potpuno oblikovana nacija. Proces njenog formiranja pojačao se krajem XIX i početkom XX vijeka. Iako je Crna Gora izgubila svoju nacionalnu slobodu tokom svetskog rata, taj gubitak je bio relativan i delimičan. Tokom okupacije austrougarske vojske, čitavi planinski krajevi su ostali pod kontrolom ustaničkih bataljona crnogorske vojske.

Marković dalje navodi da su glavni radni narodi Crne Gore, pod uticajem ruske revolucije, bili za republiku, koja bi mogla da uđe u zajedničku jugoslovensku ili balkansku federaciju. Na izborima za jugoslovensku ustavotvornu skupštinu, crnogorski komunisti su dobili skoro 50% svih glasova, što pokazuje raspoloženje naroda.

Međutim, ovo raspoloženje nije odgovaralo velikosrpskom imperijalizmu, koji je imao za cilj stvaranje 'Velike' Srbije. Od prvih dana formiranja Jugoslavije, Crna Gora je bila preplavljena srpskom vojskom. Glavnina radnog stanovništva bila je neprijateljski raspoložena prema srpskim okupatorima, što je dovelo do surove borbe između srpske vojske i razjedinjenih odreda crnogorske vojske.

Marković opisuje teške posledice ove borbe: "Čitava sela bila su pretvorena u pepeo i ruševine, a skromna imovina crnogorskog seljaštva uništena je požarima i pljačkom. Hiljade porodica ostale su bez krova nad glavom i bez hleba, izložene zverstvima okupatora." Kada su snage crnogorskog naroda bile potkopane, Crna Gora je potpala pod jaram srpskog imperijalizma, a tome je doprinela i izdaja crnogorske buržoazije i dela inteligencije.

Marković zaključuje da je borba za slobodu Crne Gore trajala i da nije prestajala ni do današnjeg dana, naglašavajući strahote nacionalnog i klasnog terora koji su pogađali Crnu Goru.