Nedovoljna budžetska transparentnost u Crnoj Gori

NVO Institut Alternativa ukazuje da novi nalazi Istraživanja o otvorenosti budžeta (Open Budget Survey – OBS) za 2025. godinu pokazuju da Crna Gora još uvijek ne objavljuje dovoljan nivo informacija o budžetu, iako je ostvaren napredak u odnosu na prethodni ciklus mjerenja. Crna Gora je treća u regionu po budžetskoj transparentnosti, iza Albanije i Kosova, a ispred Srbije, Sjeverne Makedonije i Bosne i Hercegovine.

Kako navode iz NVO Institut Alternativa, Crna Gora je, prema Istraživanju o otvorenosti budžeta za 2025. godinu, ostvarila 54 od 100 poena u oblasti budžetske transparentnosti, što je nešto iznad regionalnog prosjeka od 52 poena i predstavlja povećanje od šest poena u odnosu na prethodni ciklus istraživanja. Da bi se smatralo da država objavljuje dovoljno materijala da javnost informiše o budžetu, potrebno je osvojiti 61 bod, što znači da je Crna Gora sa 54 poena još uvijek ispod ove granice.

Indeks mjeri obim i sadržaj informacija o tome kako izvršna vlast prikuplja i troši javni novac, procjenjujući dostupnost, pravovremenost i sveobuhvatnost ključnih budžetskih dokumenata, dodjeljujući svakoj zemlji ocjenu na skali od 0 do 100. U regionu, Albanija i Kosovo su u pogledu budžetske transparentnosti ostvarile bolji rezultat od Crne Gore, dok su Srbija, Sjeverna Makedonija i Bosna i Hercegovina zabilježile lošiji.

Ističu da je Crna Gora u odnosu na mjerenje iz 2023. godine unaprijedila dostupnost informacija o budžetu povećanjem obima informacija sadržanih u izvještajima o izvršenju budžeta, proširenjem podataka o rashodima po programskoj i organizacionoj klasifikaciji i dugu, kao i kroz pravovremeno objavljivanje budžeta za građane putem Parlamentarne budžetske kancelarije.

Sa druge strane, pruža se manje dosljednih višegodišnjih i istorijskih podataka u prijedlogu budžeta izvršne vlasti, uključujući nedovoljnu raščlanjenost pojedinačnih izvora prihoda u višegodišnjim tabelama. Rezultati u Crnoj Gori su bolji u komponenti istraživanja koja se odnosi na nadzor, odnosno na rad Državne revizorske institucije i Skupštine, gdje imamo najbolji rezultat u regionu, sa 76 od mogućih 100 poena. Rezultat ocjene mehanizama za uključivanje građana u budžetski proces je relativno nizak, 22 poena od mogućih 100, ali bolji u odnosu na 13 poena u 2023. godini.

Kako bi se dodatno ojačala budžetska odgovornost, preporučuje se da Crna Gora unaprijedi pravovremenost i sveobuhvatnost ključnih budžetskih dokumenata, posebno uvođenjem polugodišnjeg izvještaja o izvršenju budžeta i unapređenjem sadržaja prijedloga budžeta, uključujući dosljednije višegodišnje podatke, sveobuhvatniju strukturu prihoda i kvalitetnije informacije o javnim politikama i učinku.

Izvještaj takođe preporučuje da se unaprijedi izvještavanje u završnom računu i revizorskom izvještaju, kao i poveća transparentnost u postupanju Vlade prema revizorskim preporukama. Pored toga, izvještaj naglašava potrebu za daljom institucionalizacijom i proširenjem učešća javnosti tokom cijelog budžetskog ciklusa, uključujući faze pripreme, izvršenja i revizije, uz veće uključivanje civilnog društva i nedovoljno zastupljenih grupa. Na kraju, jačanje praksi parlamentarnog nadzora ostaje važno, naročito kroz ranije uključivanje Skupštine u budžetski proces i redovni pregled izvršenja budžeta tokom godine.

Istraživanje o otvorenosti budžeta je najobuhvatnija svjetska nezavisna procjena budžetske transparentnosti, učešća javnosti i nadzora. Sprovodi se svake dvije godine od strane Međunarodnog budžetskog partnerstva (International Budget Partnership) u saradnji sa organizacijama civilnog društva u svakoj zemlji. Institut Alternativa je lokalni partner koji je sproveo ovo istraživanje za Crnu Goru, pod okriljem Međunarodnog partnerstva za budžet.