Održivi turizam u Crnoj Gori

Crna Gora mora postepeno prelaziti sa modela masovnog turizma ka održivim konceptima koji podrazumijevaju bolju valorizaciju prirodne i kulturne baštine, jačanje turizma u nacionalnim parkovima, razvoj ruralnih područja i snažnije povezivanje turizma sa lokalnom proizvodnjom, gastronomijom i kulturnim identitetom prostora - poručuje za Pobjedu prof. dr Goran Škatarić, predavač na Univerzitetu Donja Gorica i saradnik u Nacionalnim parkovima Crne Gore.

Turizam već decenijama predstavlja jedan od najvažnijih ekonomskih sektora u zemlji. Učešće ove privredne grane u bruto domaćem proizvodu iznosi oko trećine, dok gotovo trećina zaposlenih u Crnoj Gori na neki način zavisi od turističke djelatnosti. Ipak, kako ističe, struktura razvoja turizma pokazuje određene slabosti, prije svega izraženu sezonalnost i koncentraciju posjeta u primorskim opštinama tokom ljetnjih mjeseci.

- Takav model razvoja, koji se oslanja gotovo isključivo na ljetnju sezonu i obalu, dugoročno otvara pitanje održivosti. Savremeni turizam više ne može počivati samo na velikim infrastrukturnim projektima i sezonskim talasima posjeta. Ključ je u valorizaciji prirodne i kulturne baštine i u stvaranju autentičnih iskustava koja povezuju lokalne zajednice, prirodu i ekonomiju - ističe Škatarić.

U svijetu se, kako objašnjava, sve više razvijaju modeli turizma koji povezuju zaštitu prirode, ruralni razvoj i turističku ponudu. Poseban značaj dobija agroturizam, odnosno boravak turista u ruralnim domaćinstvima i na farmama, gdje posjetioci imaju priliku da učestvuju u svakodnevnim aktivnostima, upoznaju lokalnu gastronomiju i tradiciju, ali i neposredno doprinesu ekonomiji lokalnih zajednica.

- Savremeni koncept turizma sve više podrazumijeva ekonomiju autentičnosti, odnosno stvaranje vrijednosti kroz očuvanje prostora, tradicije i lokalnih proizvoda. U mnogim evropskim državama razvijeni su modeli poput raspršenih hotela, revitalizacije istorijskih sela ili tematskih turističkih ruta koje povezuju prirodu, gastronomiju i kulturnu baštinu - navodi Škatarić.

Jedan od važnih trendova u svijetu je i razvoj digitalnih platformi za upravljanje prirodnim područjima i nacionalnim parkovima. Takvi sistemi omogućavaju turistima lakši pristup informacijama o planinarskim stazama, smještaju, bezbjednosti i dostupnosti lokalnih usluga, dok upravljačima parkova olakšavaju planiranje i kontrolu posjeta. Upravo u tom spoju zaštite prirode, razvoja lokalnih zajednica i pametnog upravljanja resursima nalazi se jedna od najvećih razvojnih šansi Crne Gore u narednim godinama.

Govoreći o Crnoj Gori, Škatarić naglašava da zemlja raspolaže izuzetnim prirodnim potencijalom koji još nije u potpunosti iskorišćen. Planinska područja, nacionalni parkovi i ruralni predjeli bogati tradicijom i kulturnim nasljeđem predstavljaju važan razvojni resurs.

- Crna Gora ima pet nacionalnih parkova i ogroman prirodni kapital. Taj kapital nije samo ekološka vrijednost, već i razvojni resurs - kaže Škatarić, dodajući da upravo nacionalni parkovi mogu imati ključnu ulogu u razvoju turizma zasnovanog na prirodi, planinarenju, edukativnim sadržajima i naučnom turizmu.

Prema njegovim riječima, snažan brending mreže nacionalnih parkova, uz uvođenje standarda kvaliteta za turističke operatere i proizvođače lokalne hrane, mogao bi dodatno ojačati turistički identitet zemlje.

- Kada se turizam poveže sa lokalnim proizvodima, gastronomijom i kulturom prostora, tada on prestaje da bude sezonska aktivnost i postaje razvojna platforma za čitave regione - objašnjava Škatarić.

U tom kontekstu posebno ističe i značaj istorijskih i arheoloških lokaliteta koji svjedoče o dugom kontinuitetu života na prostoru današnje Crne Gore. Praistorijski lokalitet Crvena stijena jedan je od najznačajnijih arheoloških nalaza u jugoistočnoj Evropi i govori o tragovima ljudskog života starim desetinama hiljada godina.

Slično tome, antički mozaici u Risnu svjedoče o slojevima rimske civilizacije na ovom prostoru, dok ostaci rimskih puteva podsjećaju na istorijsku ulogu ovog područja kao raskrsnice kultura i civilizacija. Uz ove tragove antičkog svijeta, posebnu vrijednost imaju i brojni objekti iz srednjeg vijeka – manastiri, crkve i džamije, tvrđave i druga kulturna zdanja koja su danas dio duhovnog i kulturnog identiteta zemlje.

Upravo ta mreža istorijskih, vjerskih i kulturnih lokaliteta otvara prostor za razvoj različitih oblika turizma: kulturnog, vjerskog, zdravstvenog i naučnog turizma, ali i obrazovnih putovanja koja povezuju istoriju, prirodu i savremena istraživanja.

Škatarić podsjeća da savremeni pristupi turizmu sve više podrazumijevaju modele sa manjim infrastrukturnim opterećenjem i većom raznovrsnošću ponude.

- Umjesto velikih investicija u tešku infrastrukturu, sve više se razvijaju koncepti bazirani na planinarskim rutama, edukativnim turama, naučnim ekspedicijama i kulturnim programima. Novi modeli turizma podrazumijevaju sporiji, odgovorniji i edukativni pristup prirodi. Turista više nije samo posmatrač, već učesnik u iskustvu prostora - kaže Škatarić.

Takav pristup, dodaje, posebno je važan za planinska i ruralna područja, gdje klimatske promjene i promjene u strukturi turističke potražnje zahtijevaju nove razvojne strategije.

Na kraju razgovora Škatarić naglašava da razvoj održivog turizma nije samo ekonomsko pitanje, već i dio šireg evropskog puta Crne Gore.

- Evropska unija sve više insistira na održivosti, zaštiti prirodnih resursa i razvoju lokalnih zajednica kao ključnim principima razvoja. Ukoliko Crna Gora uspije da svoje prirodne resurse i kulturnu baštinu pretvori u održiv turistički proizvod, ona ne samo da jača svoju ekonomiju već i potvrđuje evropski razvojni pravac - zaključuje Škatarić.