Međunarodni dan žena i djevojaka u nauci: Poziv na promjene u Crnoj Gori

Centar za građansko obrazovanje (CGO) na Međunarodni dan žena i djevojaka u nauci, koji se obilježava 11. februara, podsjeća na značajne uspjehe crnogorskih naučnica, ali i naglašava da je u Crnoj Gori i dalje neophodna institucionalna podrška i prepoznavanje njihovog doprinosa. U saopštenju, koje potpisuje Sara Čabarkapa, koordinatorka programa Aktivno građanstvo, ističe se da je na 55. zasijedanju Komisije Ujedinjenih nacija za status žena, održanom 14. marta 2011. godine, usvojen izvještaj o pristupu i učešću žena i djevojaka u obrazovanju, nauci i tehnologiji.

Ovi zaključci su poslužili kao osnova za proces koji je doveo do proglašenja Međunarodnog dana žena i djevojaka u nauci, Rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija usvojenom 22. decembra 2015. godine. Obilježavanje ovog datuma ima za cilj ne samo promovisanje uspjeha žena i djevojaka u nauci, već i jačanje svijesti o postojanju rodnih nejednakosti u ovoj oblasti, kao i podsticanje mjera za uklanjanje barijera koje ženama otežavaju napredovanje u naučnim karijerama.

Žene su kroz istoriju dale nemjerljiv doprinos nauci, iako njihov rad često nije bio dovoljno vrednovan. Marija Kiri, prva dobitnica Nobelove nagrade koja je istovremeno osvojila nagrade za fiziku i hemiju, postavila je temelje novog naučnog polja radioaktivnosti. Uz nju, slične borbe vodile su i Rozalind Frenklin, čiji je doprinos bio ključan za otkriće strukture DNK, Ada Laveles, prva programerka u istoriji, te Ketrin Džonson, matematičarka NASA-e koja je doprinijela uspješnim svemirskim misijama.

Crna Gora se može ponositi naučnicama poput Snežane Vuksanović i Snežane Dragićević, koje su otkrile novu biljnu vrstu u Štitarima, nazvanu Petrolamium crnojevicii. Međutim, iako su se našle među kandidatkinjama za Trinaestojulsku nagradu, najviše državno priznanje, nagradu je dobio Bećir Vuković za knjigu koja u trenutku dodjele formalno nije ni postojala, a čijim se okolnostima danas bavi tužilaštvo. Ova odluka je poslala snažnu demotivišuću poruku ne samo naučnicama, već i djevojkama koje planiraju svoje naučne karijere.

Paradoxalno, Crnogorska akademija nauka i umjetnosti (CANU) ne prepoznaje dovoljno senzibiliteta za otvaranje prostora ženama u nauci. U društvu koje je i dalje duboko patrijarhalno, rodna neizbalansiranost u CANU, gdje su samo tri žene među 38 redovnih i vanrednih članova, ukazuje na to da naučnice imaju višestruko manje šanse da postanu članice Akademije. Svetlana Kana Radević, istaknuta crnogorska arhitektinja, nikada nije izabrana za akademkinju, iako je bila dio Odbora za likovne umjetnosti CANU, uprkos nespornoj vrijednosti njenog stvaralaštva.

CGO je u decembru 2025. godine predložio Ženskom klubu Skupštine Crne Gore da iz budžeta CANU za 2026. preusmjeri 500.000 eura za podršku mladim naučnicima i naučnicama. Nažalost, poslanice u Skupštini Crne Gore nijesu podržale ovu inicijativu. CGO izražava nadu da će Crna Gora postati društvo istinske meritokratije, u kojem će naučnice imati jednake šanse kao njihovi muški kolege, i gdje nagrade i priznanja neće biti rezervisana samo za politički ili ideološki podobne muškarce.