Obrušavanje spomen obilježja antifašističke borbe: Stražica čeka obnovu

Memorijalni kompleks na Stražici, jedno od najznačajnijih spomen-obilježja antifašističke borbe u Crnoj Gori i kulturno dobro od nacionalnog značaja, zatvoren je za posjetioce zbog opasnosti od obrušavanja dijela obeliska. Iako stručni dokumenti godinama upozoravaju na njegovo loše stanje i potrebu hitne sanacije, obnova započeta prije više od decenije nikada nije završena.

Spomenik palim borcima iz Pljevaljske bitke 1. decembra 1941. godine na Stražici kulturno je dobro od nacionalnog značaja. Ipak, ovih dana posjetioci ne mogu doći do tog Memorijalnog centra, jer su ga dugogodišnje zanemarivanje i neuspješni pokušaji rekonstrukcije učinili nebezbjednim. Zbog uočenih oštećenja, Komunalna policija Pljevlja privremeno je ograničila pristup dijelu spomeničkog prostora radi zaštite posjetilaca.

Povod za reakciju bila je prijava građana o razdvajanju kamenih elemenata u gornjoj zoni obeliska, nakon čega je obavljen uviđaj i zaštitnom trakom obezbijeđen dio kompleksa. „Pored oštećenja na vrhu obeliska, evidentirana su i oštećenja na stepeništu koje vodi prema gornjem platou spomenika. Zbog toga je pristup tom dijelu kompleksa privremeno onemogućen do procjene njegove bezbjednosti“, kazali su Monitoru u pljevaljskoj lokalnoj upravi.

Na taj način je, kako objašnjavaju, spriječeno da posjetioci budu ugroženi dok nadležne službe ne utvrde koliko je bezbjedno boraviti na platou spomenika. Na potrebu hitne sanacije Memorijalnog centra na Stražici ukazivano je i ranije, a loše stanje i potreba sprovođenja konzervatorsko-restauratorskih radova kako bi se spriječilo dalje propadanje ovog kulturnog dobra, sugerisani su i u zvaničnim dokumentima.

Prema Strategiji zaštite kulturnih dobara na području opštine Pljevlja, čiji je obrađivač Uprava za zaštitu kulturnih dobara Crne Gore, Memorijalni kompleks na Stražici nalazi se u stanju koje zahtijeva kontinuiranu konzervatorsku brigu i sprovođenje mjera zaštite. Iako je osnovna konstruktivna stabilnost spomenika očuvana, evidentirana su brojna fizička oštećenja koja utiču na njegovo ukupno stanje očuvanosti i estetski izgled.

U dokumentu se navodi da je spomenik konstruktivno stabilan, ali da su prisutna vidljiva oštećenja na pristupnim stepeništima i drugim prilaznim površinama, nastala usljed dugotrajnog djelovanja atmosferskih uticaja, habanja i nedovoljnog održavanja. Pored toga, bronzane skulpture i reljefi pokazuju znake zaprljanosti i površinske degradacije, što umanjuje njihov umjetnički i vizuelni kvalitet.

Na osnovu izvršene procjene zaključeno je da se kulturno dobro nalazi u lošem fizičkom stanju, dok su njegove kulturno-istorijske, umjetničke i memorijalne vrijednosti i dalje dobro očuvane i nijesu narušene u mjeri koja bi dovela u pitanje njegov značaj. Strategija naglašava da je riječ o kulturnom dobru koje uživa zakonsku zaštitu, zbog čega se na njemu ne mogu planirati niti izvoditi bilo kakvi građevinski, konzervatorski ili restauratorski radovi bez prethodno pribavljenih uslova i saglasnosti Uprave, u skladu sa odredbama Zakona o zaštiti kulturnih dobara.

Isti režim zaštite primjenjuje se i na zaštićenu okolinu spomenika, u kojoj nije dozvoljeno planiranje niti izgradnja novih objekata bez odgovarajućih konzervatorskih uslova i saglasnosti nadležnog organa. Na taj način obezbjeđuje se očuvanje ne samo samog spomenika već i njegovog prostornog, pejzažnog i vizuelnog integriteta.

Strategija predviđa da se Memorijalni kompleks na Stražici štiti kao jedinstvena cjelina, kroz plansku dokumentaciju i izradu konzervatorskog projekta kojim bi se definisala obnova bronzanih skulptura, reljefa, kamenih površina i oštećenog stepeništa. Istovremeno se naglašava da povremene sanacije nijesu dovoljne, već da je neophodno redovno održavanje, praćenje stanja i blagovremeno otklanjanje oštećenja. Samo takvim pristupom, navodi se u dokumentu, moguće je sačuvati autentičnost i kulturno-istorijsku vrijednost Memorijalnog kompleksa na Stražici i spriječiti njegovo dalje propadanje.

Radovi na rekonstrukciji spomenika na Stražici počeli su prije 11 godina, ali do danas nijesu završeni, iako je bilo planirano da se sav posao okonča za pet mjeseci. U skladu sa ugovorom, trebalo je da se uradi sanacija oštećenih zidova, granitnih i mermernih ploča, unutrašnjih mozaika i reljefa na spoljnim zidovima spomenika, atmosferska kanalizacija, postavi video-nadzor, a u unutrašnjosti spomenika razvede struja. Međutim, 2017. godine ugovor sa izvođačem raskinut je zbog kašnjenja i sporova. Nakon toga Opština Pljevlja je više puta raspisivala tendere za nastavak radova, ali se izvođači često nijesu javljali, pa je obnova godinama ostala nedovršena.

Posljednja sanacija rađena je početkom osamdesetih godina prošlog vijeka. Spomen-obilježje u spomen-kompleksu parka podignuto je 1961. godine, na dvadesetu godišnjicu Pljevaljske bitke. Nazvan je Spomenik palim borcima u tom boju, kao i žrtvama fašističkog terora koji su poginuli u Narodnooslobodilačkoj borbi (NOB) i socijalističkoj revoluciji naroda Jugoslavije. Uzvišenje Stražica je 1971. godine proglašeno za mjesto masovne pogibije i strijeljanja, a Skupština opštine je 2000. godine prostor Stražice proglasila Memorijalnim centrom „1. decembar“, čime je dodatno potvrđen njegov istorijski i memorijalni značaj.

Autori spomenika su arhitekta Mirko Đurić, vajar Drago Đurović (bronzane skulpture), a kameni mozaik u kripti zajednički je rad slikara Aleksandra Prijića i Branka Fila Filipovića i vajara Draga Đurovića, koji je i autor monumentalnog reljefa na spoljnjem zidu kripte. Spomen-kompleks se sastoji od kripte, obeliska, bronzanih figura i reljefa sa krovnom terasom i uređenim stepenišnim prilazom, spomen-ploče sa zapisom i uređene i održavane okoline. Oko centralnog obeliska nalazi se sedam bronzanih skulptura. U kripti spomenika je sarkofag sa posmrtnim ostacima 412 poginulih, od kojih su 214 učesnici Pljevaljske bitke. S lijeve strane reljefa „Pljevaljska bitka“ nalazi se natpis izliven bronzanim slovima: „Pred veličinom vaše žrtve, pred zamahom vašeg pregnuća, mi savijamo naše borbene zastave i kažemo: vječna vam hvala, drugovi!“

Pljevaljska bitka vođena je 1. decembra 1941. godine, kada su partizanske jedinice izvršile napad na italijanski garnizon u Pljevljima s ciljem njegovog razoružavanja i stvaranja uslova za smještaj Vrhovnog štaba Narodnooslobodilačke vojske. Uprkos snažnom otporu i činjenici da grad nije oslobođen, bitka predstavlja jedan od najznačajnijih događaja ustanka u Crnoj Gori i bivšoj Jugoslaviji. U borbama je učestvovalo oko 4.000 partizana iz više crnogorskih opština, uz podršku pljevaljske partizanske čete i lokalnog stanovništva. Među učesnicima bile su i 33 partizanke, a šest učesnika bitke kasnije je proglašeno narodnim herojima. U bici je učestvovao Crnogorski partizanski odred pod rukovodstvom štaba koji su činili Arso Jovanović, Bajo Sekulić i Boško Đuričković. Njima se nakon prelaska rijeke Tare pridružila pljevaljska partizanska četa. Ideja da se na unutrašnjim zidovima kripte uklešu imena svih poginulih boraca nikada nije realizovana. Razlozi za to bili su nepotpuno prikupljeni podaci o stradalima i nedostatak finansijskih sredstava.