Miloan Đilas: Učesnik stvaranja crnogorske nacije umro kao Srbin

Na današnji dan, 7. aprila 1962. godine, uhapšen je jugoslovenski političar i disident Miloan Đilas, bivši najbliži saradnik Josipa Broza. Razlog hapšenja bilo je objavljivanje njegove knjige “Razgovori sa Staljinom”. Ovo je bilo četvrto hapšenje i suđenje Đilasu otkako se, januara 1954. godine, razišao sa rukovodstvom Komunističke partije Jugoslavije.

Đilas je rođen 1911. godine u selu Podbišće kod Mojkovca. Nakon završetka gimnazije, odlazi u Beograd gdje počinje da studira filozofiju i pravo na Beogradskom univerzitetu 1932. godine. Tada se povezuje sa ilegalnom Skojevskom organizacijom i ubrzo postaje član SKOJ-a. U avgustu 1933. godine, policija ga je uhapsila tokom velike provale komunista u Beogradu. Prebačen je u Glavnjacu gdje su ga ispitivali Dagi Jovanović i Svetozar Vujković. Nakon što nije priznao ništa, bio je pretučen i ostavljen cijelu noć bez odjeće u svojoj ćeliji.

Suđenje mu je počelo sutradan pred Opštinskim sudom grada Beograda, koji ga je po Zakonu o zaštiti države osudio na pet godina zatvora. Đilas je bio član Politbiroa i automatski je izabran i za člana Vrhovnog štaba. Nakon slabljenja Tretjulačkog ustanka, Đilas je povučen u Vrhovni štab, gdje je bio zadužen za propagandni rad i učestvovao je u uređivanju lista “Borba” u oslobođenom Užicu.

Optuživan je za zločine koje su partizani počinili u Crnoj Gori na početku rata, tzv. lijeva skretanja, koja je opisao, ali se i ogradio s objašnjenjem da u to vrijeme nije bio u Crnoj Gori. Zajedno sa Mitrom Bakićem dočekao je prvu englesku vojnu misiju koju je predvodio kapetan Bil Hadsone u Petrovcu na Moru. Tokom operacija „Vajz“ i „Švarc“, povlačio se zajedno sa Vrhovnim štabom.

Đilas je bio prisutan na Martovskim pregovorima sa Nemcima, pod lažnim imenom Miloš Marković. Aprila 1945. godine, Đilas i Broz odlaze u Moskvu na potpisivanje ugovora o prijateljstvu i uzajamnoj pomoći Jugoslavije i Sovjetskog Saveza. Tokom borbe sa Informbiroom, Đilas je bio stalno sa Partijom, učestvovao je na svim Plenimima i sjednicama, a radio je i na pisanju članaka u “Politici” i “Borbi”. Početkom 1953. godine izabran je za predsednika Narodne skupštine FNRJ.

Đilas je od oktobra 1953. godine počeo da objavljuje svoje članke u “Borbi” o najkompleksnijim pitanjima Partije, njenim reformama i budućem razvoju Jugoslavije. Njegovi članci izazvali su veliku diskusiju u Savezu komunista Jugoslavije i u najširim masama. Posebno je bio upečatljiv poslednji Đilasov članak pod nazivom “Anatomija jednog morala”, gdje je stao u odbranu glumice Milene Dapčević, supruge Peka Dapčevića, izrugivajući se ženama ostalih partijskih funkcionera. Đilas je time otvoreno napao komunizam kao sistem, samo u uvijeno formi.

Tri dana nakon poslednjeg članka, “Borba” je objavila ogradu Izvršnog komiteta CK SKJ, od Đilasovog pisanja. Napomenuto je da su Đilasovi članci izazvali zabunu u redovima članova Saveza komunista i da su ništavni za čitav politički sistem. I Broz je javno kritikovao Đilasova pisanja, ističući da je Đilas zapravo napao Savez komunista i da je pokušao da izazove anarhiju, priča čista demokratija i tako srozava Savez komunista.

Na sjednici je kritikovan i Vladimir Dedijer, jer je kao urednik “Borbe” radio na uređivanju Đilasovih članaka. Na kraju zasijedanja, Đilas je izašao za govornicu i izjavom da mu se “vratila vjera u Savez komunista” i da će i sam glasati za rezoluciju koja ga osudjuje, pokajnički priznajući krivicu. Đilas je isključen iz CK SKJ i udaljen sa svih funkcija u Partiji i kažnjen poslednjom opomenom.

Decembra 1954. godine, Đilas daje intervju dopisniku Njujork Tajmsa u kojem kaže da zemljom vladaju najveći reakcionari. Zbog toga se pokreće tajni sudski postupak u Beogradu, gdje je izveden i Vladimir Dedijer, kao simpatizer Đilasa. Đilas je osuđen na uslovnu kaznu zatvora od jedne i po godine, kao i Dedijer. Januara 1955. godine, Đilas podnosi pisanu ostavku na dužnost predsednika Narodne Skupštine FNRJ, kada je obrazložio da se od tada više ne smatra članom SKJ i da po svojoj volji istupa iz članstva.

I pored izrečenih opomena, Đilas objavljuje svoje novo djelo “Nova klasa i analiza komunističkog sistema”. Njegovo delovanje u trenutku kada se više nije nalazio ni na jednoj funkciji u zemlji bilo je vezano isključivo za pisanje. Tokom početka Mađarske revolucije protiv komunizma, Đilas je u svom intervjuu javno podržao revoluciju. Nakon toga, stavljen je pod policijsku prismotru, a sud ga je zbog antijugoslovenske delatnosti osudio na tri godine zatvora. Kaznu je izdržavao u Sremskoj Mitrovici.

Za vreme robije, Đilas je napisao studiju “Knjiga o Njegošu”. Na slobodu je pušten početkom 1958. godine. Zbog svog antikomunističkog delovanja, po drugi put je uhapšen 1962. godine i osuđen na 13 godina zatvora i ograničenje građanskih prava u trajanju od pet godina. Đilas je svoju kaznu ponovo izdržavao u Sremskoj Mitrovici. Tokom izdržavanja zatvorske kazne, napisao je veći broj rukopisa i svakodnevno je vodio dnevnik. U zatvoru je završio svoje djelo “Razgovor sa Staljinom” i roman “Crna Gora”, opširniju knjigu o Petru Petroviću Njegošu i dr. Iz zatvora je izašao decembra 1966. godine, a iz zatvorskog perioda sačuvana su pisma koja je razmenjivao sa svojom suprugom. Obavljena su pod nazivom “Miloan Đilas: Pisma iz zatvora”, a priredio ih je njihov sin Aleksa Đilas.

Sredinom 1968. godine, jugoslovenske vlasti su dozvolile Đilasu i njegovoj ženi da otputuju u inostranstvo. Podržao je Velike studentske demonstracije 1968. godine u Beogradu i pisao o tome po novinama. Nakon kraćeg zadržavanja u Austriji i Italiji, Đilas se ponovo vraća u Beograd. Početkom 1970. godine izrečena mu je zabrana putovanja zbog kritika na račun SKJ i celog partijskog rukovodstva u zemlji.

Đilas je nakon oslobođenja 1945. godine promovisao stav da su Crnogorci posebna nacija izdvojena iz etničkog srpstva, da bi se posle pada s vlasti odrekao tog stava. U listu Borba 1. maja 1945. godine objavio je članak pod naslovom “O crnogorskom nacionalnom pitanju” gdje je tvrdio da su “Crnogorci poreklom Srbi”, ali da su tokom istorije profilisali svoju posebnu naciju. Međutim, Đilas se krajem 1980-ih u nizu intervjua izjašnjavao kao Srbin, čak je u jednom izjavio da su se Crnogorci formirali u naciju i da je besmisleno sa naučne tačke gledišta. U knjizi “Revolucionarni rat” Đilas opisuje kako se sporio sa rođenim ocem i ubeđivao ga da oni nisu Srbi, na što mu je otac odgovorio da ako Crnogorci nisu Srbi, ima li onda uopšte Srba. Očeve reči pojašnjava pa kaže da je njihovo značenje to da su Crnogorci u stvari najveći Srbi.

Iako je učestvovao u stvaranju crnogorske nacije, Đilas je umro kao Srbin. Pred smrt je ostavio oporuku da bude sahranjen po srpskom pravoslavnom običaju, angažovanjem sveštenika. To je bio rijedak primjer nekadašnjeg komuniste da se sahrani po crkvenim običajima. Preminuo je 1995. godine u Beogradu, a sahranjen je u porodičnoj grobnici u svom selu Podbišće, uz crkvene obrede.