Mundijal 2026. u eri klimatskih promjena: Izazovi i prilagodbe

Kada je u Montevideu (Urugvaj) 1930. godine odigrano prvo Svjetsko prvenstvo u fudbalu, malo ko je mogao pretpostaviti da će vijek kasnije jedan od izazova za igrače, navijače i organizatore biti promjena klime. Danas se ovom temom bavi i sama naučna literatura, a iskustveni primjeri su svjetska prvenstva u SAD (1994), Brazilu (2014) i Rusiji (2018).

Za Svjetsko prvenstvo u Kataru 2022. godine, kako bi se obezbijedilo zdravlje i bezbjednost sportista i gledalaca pod toplotnim stresom, sagrađeni su klimatizovani stadioni, a čitav događaj je odložen sa juna/jula na novembar/decembar. Mundijal 2026, koji traje od 11. juna do 19. jula, kao najveće svjetsko prvenstvo do sada, donosi dodatne fizičke napore igračima i sudijama, kako zbog rastućeg rizika od ekstremnih vrućina, tako i zbog činjenice da će 48 timova odigrati 104 utakmice u ukupno 16 gradova u SAD, Kanadi i Meksiku.

Prema Köppen-Geiger klimatskoj klasifikaciji, 16 stadiona nalazi se u devet različitih klimatskih zona. Tokom turnira igrači se kreću između različitih klima, od vlažne suptropske u većem dijelu Centralnog i Istočnog regiona (sa izuzetkom suptropske planinske klime Meksiko Sitija i tropske monsunske klime Majamija) do umjerene, okeanske klime Zapadnog regiona. Udaljenost između pojedinačnih stadiona dostiže skoro pet hiljada kilometara, pa će i iz tog razloga stepen klimatskog stresa, nedovoljne aklimatizacije, nedostatka sna i umora znatno varirati.

Iako se sportisti često moraju nositi sa teškim i promjenjivim vremenskim uslovima, ogromna raznolikost biotermalnih uslova tokom Svjetskog prvenstva 2026. je bez presedana u istoriji FIFA svjetskih prvenstava. Neravnomjerna raspodjela klimatskih uslova pokrenula je pitanja i o takmičarskoj pravičnosti. Utakmice u južnijim i unutrašnjim djelovima SAD-a i Meksika biće izložene temperaturama koje često prelaze 30°C, sa mogućnošću perioda ekstremne vrućine tokom dnevnih utakmica.

Meksiko Siti ima dodatne izazove zbog svojih 2.240 metara nadmorske visine, usljed čega razrijeđen vazduh znači smanjenu dostupnost kiseonika, ubrzani umor i usporeni oporavak igrača. S druge strane, kanadski objekti vjerovatno će ostati relativno rashlađeni tokom cijelog turnira. I dok su igrači pod stalnim medicinskim nadzorom, milioni navijača su izloženi vremenskim uslovima tokom dolaska na stadione, čekanja u redovima i boravka na tribinama.

Analize organizacije World Weather Attribution pokazuju da bi čak četvrtina utakmica mogla biti odigrana u uslovima koji prelaze granice preporučene za zdravstvenu bezbjednost. Naučnici okupljeni u Climate Central procjenjuju da od svih utakmica, klimatske promjene najviše povećavaju vjerovatnoću vrućine koja može uticati na rezultate tokom utakmice 26. juna u Gvadalahari između Urugvaja i Španije.

Ključne nokaut utakmice igraće se tokom najtoplijih nedjelja jula na mnogim lokacijama sa najvećim rizikom od vrućine, uključujući Kanzas Siti, Dalas, Atlantu i Majami. Svjesni rastućeg rizika od ekstremnih vrućina, organizatori Mundijala 2026. pokušali su da raspored takmičenja prilagode klimatskim okolnostima, pa je veći broj utakmica premješten u večernje sate, kada su temperature i indeks toplotnog opterećenja niži.

Novina je ta da je FIFA odlučila da na Svjetskom prvenstvu 2026. uvede obavezne trominutne pauze za hidrataciju u svakom poluvremenu svih utakmica bez obzira na vremenske uslove, lokaciju ili činjenicu da se neke utakmice igraju na natkrivenim stadionima. Ovo je razlika od prethodnih prvenstava, kada su tzv. „cooling breaks“ bile dozvoljene samo u uslovima ekstremne vrućine. Za ovogodišnje svjetsko prvenstvo, problem je to što samo četiri od 16 lokacija (Los Anđeles, Dalas, Hjuston i Atlanta) imaju stadione sa pokretnim krovom koji omogućavaju klimatizaciju, što su zapravo i rješenja koja se sve češće smatraju neophodnim elementom sportske infrastrukture u eri klimatskih promjena.

Ključni parametar koji se prati pri donošenju odluka o održavanju sportskih događaja u uslovima klimatskih promjena je kompozitni indeks toplotnog opterećenja - WBGT (Wet Bulb Globe Temperature). U pitanju je međunarodno prihvaćen standard bezbjednosti za procjenu uticaja ekstremne toplote na ljudski organizam, koji pored temperature vazduha, uzima u obzir i vlažnost, sunčevo zračenje i strujanje vazduha, kako bi se procijenio stvarni rizik od toplotnog stresa.

Npr. temperatura vazduha može biti 35°C, ali ako je vlažnost visoka i nema vjetra, WBGT može ukazivati na uslove koji predstavljaju ozbiljan zdravstveni rizik. Prema smjernicama FIFPRO (Međunarodna federacija udruženja profesionalnih fudbalera), koja zastupa interese više od 60.000 profesionalnih fudbalera kroz nacionalne sindikate igrača širom svijeta, pri vrijednostima WBGT indeksa od 26°C i više neophodno je uvesti mjere zaštite igrača. Kada WBGT dostigne 28°C ili više, uslovi se smatraju zdravstveno rizičnim, pa se preporučuje odlaganje ili pomjeranje utakmica.

S druge strane, FIFA je usvojila granicu za intervenciju od 32°C WBGT. U tom slučaju pauze su obavezne, a odluka o potencijalnom odlaganju utakmice nije obavezna, već je ostavljena organizatorima i menadžerima timova. Iako FIFA prepoznaje toplotni stres kao jedan od najvećih zdravstvenih izazova savremenog fudbala, dio stručne javnosti, međutim, smatra da su njene mjere nedovoljne u odnosu na intenzitet klimatskih promjena.

S tim u vezi, u maju 2026. godine grupa od dvadeset vodećih stručnjaka iz oblasti medicine, fiziologije, klimatskih nauka i sportskih performansi, uputila je otvoreno pismo FIFA-i u kojem navode da njene smjernice nijesu usklađene sa najnovijim naučnim saznanjima o uticaju ekstremnih vrućina na ljudski organizam. U pismu se predlaže čitav niz dodatnih mjera, uključujući i to da bi utakmice trebalo odlagati kada indeks WBGT dostigne 28°C.

Naučnici upozoravaju da bi ovo mogao biti jedan od najtoplijih mundijala u istoriji. Dakle, pored sportskog spektakla, aktuelno svjetsko prvenstvo je i provjera sposobnosti ljudi, gradova i institucija da se prilagode svijetu koji se ubrzano mijenja pod uticajem klimatskih promjena. Finale Svjetskog prvenstva zakazano je za 19. jul 2026. godine na stadionu MetLajf u Njujorku/Nju Džerziju. Nadati se da će tog dana sport biti jači od klimatskih izazova, a da će se o šampionu odlučivati fudbalskim umijećem, a ne stepenom na termometru, znači vjerovati da ni najizraženije posljedice klimatskih promjena neće uspjeti da zasjene ono zbog čega se fudbal igra i voli širom svijeta.