Šansa za jačanje uticaja i institucija: Politički i ekonomski položaj malih država u EU

Članstvo u Evropskoj uniji može donijeti značajne benefite, posebno u oblastima vladavine prava, javne uprave i borbe protiv korupcije, smatra Strahinja Subotić. Male države kroz Uniju dobijaju veći međunarodni značaj i jaču pregovaračku snagu nego što bi imale pojedinačno, poručuje Adnan Ćerimagić.

Od pridruživanja evropskom bloku, slovenački BDP po stanovniku porastao je sa oko 13.200 na približno 31.400 eura, dok je Estonija dobila direktan glas u oblikovanju budućnosti Evrope i sopstvenog nacionalnog razvoja. Male države u EU sve češće odlučuju o ključnim pravcima evropskih politika, pokazujući da veličina nije prepreka uticaju, već da ključ leži u jasnoj strategiji i institucionalnoj efikasnosti. Ovo je lekcija koja je posebno relevantna za Crnu Goru kao najnapredniju kandidatkinju za članstvo.

Sagovornici “Vijesti” smatraju da članstvo u EU ne znači gubitak suvereniteta, već priliku da male države kroz zajedničke evropske institucije efikasnije štite svoje interese, jačaju međunarodni položaj i dobiju veću pregovaračku snagu nego što bi je imale samostalno. Crna Gora bi mogla imati značajne koristi od članstva - kroz pristup jedinstvenom tržištu, evropskim fondovima, veću investicionu sigurnost i jačanje vladavine prava. Ključ uspjeha biće sposobnost države da razvije funkcionalne institucije, konkurentnu ekonomiju i aktivnu ulogu unutar EU.

U grupu malih članica EU obično se ubrajaju Malta, Luksemburg, Estonija, Letonija, Litvanija, Slovenija, Hrvatska, Slovačka, Irska i Kipar. Crna Gora bi, prema broju stanovnika, teritoriji i veličini ekonomije, bila među najmanjim članicama EU. Strahinja Subotić, programski menadžer i viši istraživač u beogradskom Centru za evropske politike, ističe da male države u EU formalno imaju značajan institucionalni kapacitet da zaštite svoje interese, posebno kroz Savjet EU, gdje se u velikom broju oblasti i dalje jednoglasno donose odluke, kao i u Evropskom savjetu, gdje se odluke konsenzualno donose.

On navodi nekoliko primjera koji pokazuju da i manje članice uspijevaju da zadobiju relevantne pozicije u EU. Roberta Mecola, koja dolazi sa Malte, je predsjednica Evropskog parlamenta, dok je trenutna visoka predstavnica za zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku Kaja Kalas bivša premijerka Estonije. Nekada je Žan Klod Junker iz malenog Luksemburga bio predsjednik Evropske komisije.

“U praksi, njihov uticaj najviše zavisi od kvaliteta administracije, odnosno kadrova i sposobnosti izgradnje partnerstava sa drugim državama članicama, kao i da steknu dobru reputaciju, a najbolji način da to učine jeste da ne zloupotrebljavaju svoja veta”, rekao je Subotić.

Adnan Ćerimagić, analitičar berlinske Inicijative za evropsku stabilnost, ukazuje na iskustva Slovenije, Estonije, Malte i Luksemburga koja pokazuju da veličina države nije presudan faktor uspjeha unutar EU. Estonija je izgradila snažan međunarodni identitet kroz digitalizaciju i efikasnu upravu, dok je Luksemburg postao važan finansijski centar zahvaljujući strateškom pozicioniranju i institucionalnoj stabilnosti. “Za Crnu Goru bi ključne lekcije bile ulaganje u institucije, administrativne kapacitete, obrazovanje i jasnu ekonomsku specijalizaciju, umjesto oslanjanja isključivo na veličinu tržišta”, poručio je.

Iz Ministarstva za vanjske i evropske poslove Slovenije su rekli da je članstvo u EU donijelo ključne ekonomske, političke i razvojne koristi, uključujući pristup jedinstvenom tržištu od oko 450 miliona potrošača. Od ulaska u EU, obim slovenačkog izvoza i uvoza povećan je gotovo pet puta, dok je BDP po stanovniku porastao sa oko 13.200 eura 2003. godine na približno 31.400 eura u 2024, dok je životni standard dostigao 92 odsto prosjeka EU. U Crnoj Gori, životni standard je na oko 50 odsto evropskog prosjeka.

Sagovornici ističu da je članstvo u EU omogućilo Sloveniji da njen glas u međunarodnim odnosima ima veći domet nego što bi ga imala kao mala država koja nastupa samostalno. Kao mala država unutar EU, Slovenija kao ključni izazov vidi usklađivanje nacionalnih prioriteta sa širim evropskim interesima. Slovenija je postala članica EU 1. maja 2004. godine, u najvećem talasu proširenja, kada je Uniji pristupilo ukupno deset država.

Iz Ministarstva vanjskih poslova Estonije su rekli da članstvo u EU toj državi daje direktan glas u oblikovanju budućnosti Evrope i sopstvenog nacionalnog razvoja. Estonija, koja je u EU ušla 2004. godine, smatra da institucionalna struktura Unije omogućava malim državama da budu zastupljene u donošenju odluka u ključnim oblastima, od bezbjednosti do ekonomskog rasta. Najznačajniji izazovi, često proizilaze iz geopolitičkog okruženja, a za Estoniju su trenutno bezbjednost i odbrana u prvom planu zbog ruske agresije na Ukrajinu.

Strahinja Subotić navodi da iskustva pokazuju da male države mogu izgraditi snažan međunarodni profil ako se specijalizuju u određenim oblastima i ulažu u efikasne institucije: “Crna Gora bi mogla da prepozna sektore u kojima ima komparativne prednosti i da kroz njih gradi svoju pregovaračku snagu”. Njegov savjet je da Crna Gora ne ponovi grešku Hrvatske koja je, kada je postala članica 2013. godine, u potpunosti zaboravila na ostatak regiona. Crna Gora je već sada duboko integrisana sa ostalim državama regiona i smatra da bi njena komparativna prednost mogla da bude ta što bi mogla da koristi svoju poziciju članstva kao snažan i stabilan most ka Zapadnom Balkanu i da u ime Unije aktivno radi na očuvanju regionalne saradnje i jačanju integrativnih veza između Unije i država koje tek treba da postanu članice.

Subotić ukazuje na to da, iako male države često imaju veliku korist od članstva u EU, izazov ostaje očuvanje konkurentnosti u uslovima snažne tržišne utakmice i ograničenih domaćih kapaciteta. Smatra da je prednost ovog talasa proširenja što su države kandidati, uključujući i Crnu Goru, dugo radile na razvijanju i produbljivanju ekonomskih odnosa sa EU, da bi trebalo da bude komparativno manji šok za nju i ostale države regiona po ostvarivanju članstva nego što je bio to slučaj tokom 2004. runde proširenja. Ukazuje da proces pristupanja EU, ali i samo članstvo, može značajno doprinijeti jačanju institucija, posebno u oblastima vladavine prava, javne uprave i borbe protiv korupcije.

Za razliku od prethodnih rundi proširenja, sada je jače integrisano u svakom smislu kao eksplicitan zahtjev koji podrazumijeva kako usvajanje, tako i implementaciju ključnih reformi. “Monitoring je dakle jači nego što je to prije bio slučaj, a isto sada važi i nakon članstva. Ovo naglašavam jer je EU tokom protekle decenije razvila dodatne mehanizme uslovljavanja svih država članica”, naglašava.

On navodi primjer Mađarske i koliko je bila velika vijest kada je Evropska komisija zamrznula iznos od skoro 20 milijardi eura zbog demokratskog nazadovanja. Crna Gora će imati dodatni podsticaj, jer će imati dodatne zaštitne mehanizme u okviru svog akta o pristupanju, koji će omogućiti Uniji da pošalje poruku Crnoj Gori da se isplati raditi na ukorjenjivanju reformi i po ostvarivanju članstva.

Članstvo u EU podrazumijeva dijeljenje dijela suvereniteta, ali istovremeno državama daje mogućnost da učestvuju u donošenju odluka koje bi ih pogađale i van Unije. Iskustvo postojećih članica pokazuje da male države nijesu ni na koji način izgubile politički identitet niti sposobnost da štite nacionalne interese, već su u mnogim oblastima dobile dodatne instrumente uticaja.

Ćerimagić smatra da male države u EU formalno imaju ravnopravan institucionalni položaj u mnogim ključnim procesima odlučivanja. Iako velike članice imaju veću političku i ekonomsku težinu, praksa pokazuje da male države mogu veoma uspješno zaštititi svoje interese kroz savezništva, stručnu administraciju i jasno definisane prioritete. “Crna Gora bi, kao buduća članica, imala pristup mehanizmima koji manjim državama omogućavaju da učestvuju u kreiranju evropskih politika, posebno u oblastima gdje postoji konsenzus ili kvalifikovana većina”, zaključuje Ćerimagić.