Kraj jedne ere ili nova prevara: Da li se nešto mijenja nakon Šmita?

Odlasak Kristijana Šmita sa pozicije visokog predstavnika u BiH otvara više pitanja nego što nudi odgovora – i to ne samo o njegovom mandatu, već o čitavom konceptu međunarodnog upravljanja u Bosni i Hercegovini. Jer, Šmit odlazi onako kako je i došao – bez jasnog legitimiteta Savjeta bezbjednosti UN, što je od samog početka bilo jedno od ključnih spornih pitanja.

Upravo ta činjenica obilježila je njegov mandat i dovela do kontinuiranih političkih tenzija, posebno u odnosima sa Republikom Srpskom. Tokom skoro pet godina, Šmit je donio desetine odluka koje su direktno uticale na unutrašnje odnose u BiH – od izmjena zakona do nametanja rješenja koja su izazivala nove krize. Posebno su sporne bile intervencije u krivičnom zakonodavstvu, kojima je praktično sebi dao instrumente da sankcioniše političke aktere, što je kulminiralo procesom protiv predsjednika Republike Srpske.

U Banjaluci se zato njegov odlazak ne posmatra kao obična smjena, već kao kraj jedne faze koju su zvaničnici Srpske više puta okarakterisali kao period političkog pritiska i nametnutih odluka. Međutim, suštinsko pitanje tek sada dolazi na dnevni red – ko će doći nakon Šmita i pod kojim uslovima? Republika Srpska već najavljuje da će insistirati na tome da izbor novog visokog predstavnika bude u skladu sa Dejtonskim sporazumom, odnosno uz potvrdu Savjeta bezbjednosti UN. Istovremeno, traži se i ograničenje mandata, što bi predstavljalo značajan otklon u odnosu na dosadašnju praksu.

Sa druge strane, u diplomatskim krugovima sve se češće pominje mogućnost da zapadne sile pokušaju da nametnu novo rješenje po sopstvenoj mjeri, što bi značilo nastavak starog modela – samo sa drugim imenom. I upravo tu leži ključna dilema. Da li je odlazak Šmita zaista početak kraja jedne politike, ili samo kadrovska promjena bez suštinskih promjena? Jer, ako se nastavi praksa u kojoj jedan neizabrani stranac ima ovlašćenja da mijenja zakone i utiče na politički život, onda se ništa suštinski neće promijeniti.

U tom kontekstu, sve glasnije su i ocjene da je institucija visokog predstavnika odavno prevazišla svoju ulogu, te da umjesto stabilizacije često proizvodi nove podjele. Zato pitanje više nije samo ko će zamijeniti Šmita. Pitanje je – da li BiH uopšte može da nastavi sa ovakvim modelom upravljanja, ili je vrijeme da se ta praksa konačno zatvori. I upravo od odgovora na to pitanje zavisi da li će njegov odlazak označiti stvarni preokret – ili samo još jednu epizodu iste priče.