Štrajkovi i radnički pokret u Crnoj Gori

Prvi štrajk u Crnoj Gori zabilježen je 1879. na Rijeci Crnojevića, a uslijedili su talasi štrajkova tokom narednih decenija. U tom periodu, radnici su se organizovali u borbi protiv niskih nadnica i dugog radnog vremena, što su potvrdili i štrajkovi iz 1893. i 1895. godine, kada su radnici završili u cetinjskim tamnicama.

Dok radnici u Crnoj Gori danas pokušavaju da ostvare svoja prava kroz dijalog s državom, crnogorski proletarijat je već krajem 19. vijeka tražio dostojanstvo obustavama rada i štrajkovima, pa čak i po cijenu zatvorske kazne. Ivan Mijanović, član nevladinog udruženja Antifašisti Cetinja, ističe da su prvi obrisi radničkog pokreta počeli da se javljaju krajem 19. vijeka, kada su zabilježene prve obustave rada zbog niskih primanja.

Mijanović objašnjava da su obustave rada lučkih radnika 1879. godine i štrajk radnika oružne radionice na Obodu 1893. predstavljali prve klasne reakcije na eksploataciju. On navodi da su te reakcije bile spontane, ali jasno usmjerene na borbu protiv niskih nadnica i dugog radnog vremena.

On je autor knjige “Misao Jovana Tomaševića”, u kojoj se bavi istorijatom radničkog pokreta u Crnoj Gori. Mijanović podsjeća da se radni odnosi u Crnoj Gori prvi put kodifikuju u Opštem imovinskom zakoniku za Knjaževinu Crnu Goru 1888. godine, dok je 1891. godine uvedeno osmočasovno radno vrijeme. Donesena su i Pravila za radnike u Državnoj štampariji, koja su imala zakonsku snagu, svega dvije godine nakon što je pitanje osmočasovnog radnog dana postavljeno na Prvom kongresu II Internacionale u Parizu.

Mijanović objašnjava da su radnička prava definisana od strane tadašnjeg ministra prosvjete Jovana Pavlovića, koji je bio upoznat s idejama “naučnog socijalizma”. On ističe da je 1893. na Rijeci Crnojevića organizovan jedan od prvih radničkih štrajkova na Balkanu, kada su radnici oružne radionice obustavili rad tražeći devetočasovno radno vrijeme. Zahtijevi radnika su prihvaćeni, ali su 1895. godine radnici ponovo obustavili rad, nezadovoljni svojim položajem i bili su privedeni u zatvor, dok su glavni organizatori štrajka otpušteni s posla.

Kasnije su slijedili talasi štrajkova: terazijskih radnika i radnika štamparije 1905, 1906. i 1907. godine, štrajk obućara u Podgorici 1908, te radnika na pruzi Bar - Virpazar 1909. Ono što je specifično za Crnu Goru je da rana radnička prava nisu izborena isključivo pritiskom organizovanog proletarijata, već i pod uticajem progresivnih intelektualaca.

Mijanović ističe da je radnički pokret formalno “rođen” tek nakon 1918. godine, sa stvaranjem prvih sindikalnih organizacija i političkih struktura radničke klase. Osnivanje sindikata tipografskih radnika u Cetinju i Radničkog saveza 1919. označava prelazak iz spontanih pobuna u organizovanu klasnu borbu. Uticaj Oktobarske revolucije iz 1917. godine bio je presudan za jačanje radničkog pokreta.

U Kraljevini SHS/Jugoslaviji, radnički pokret je bio snažan, ali i brutalno progonjen. Mijanović napominje da su komunisti u Crnoj Gori na prvim izborima 1920. osvojili 37 odsto glasova, što pokazuje dubinu socijalnog nezadovoljstva. Mijanović također ukazuje na značaj štrajkova nakon Prvog svjetskog rata, posebno štrajka cetinjskih tipografa 1922. i opšteg štrajka učitelja u junu 1920. godine.

Govoreći o periodu SFRJ, Mijanović ocjenjuje da je radnička klasa formalno došla na vlast, ali da je ostalo otvoreno koliko je ona stvarno upravljala društvom. Sistem radničkog samoupravljanja predstavljao je pokušaj da se prevaziđe klasična podjela na kapital i rad, ali je vremenom postao birokratizovan. Mijanović zaključuje da je ideja radničkog samoupravljanja bila najbliži pokušaj realizacije Marksove ideje da radnička klasa mora sama da se emancipuje, a ne da to bude nametnuto odozgo.