Pravoslavna solidarnost: U srpskom oslobođenju od Turske ruski dobrovoljci odigrali važnu ulogu

Prvi srpsko-turski rat, čija se 150. godišnjica obilježava ove godine, bio je prekretnica po više istorijskih osnova. Srbija je tada nastavila borbu za nacionalno oslobođenje i ujedinjenje, a saradnja sa Rusijom i dolazak ruskih dobrovoljaca u Srbiju dao je toj borbi novi kvalitet, istakao je istoričar dr Miloš Ković u emisiji „Sputnik intervju“.

Ustanak srpskog naroda u Hercegovini, koji je počeo u ljeto 1875. godine, poznatiji kao Nevesinjska puška, brzo se raširio na Bosansku krajinu, Vasojviće i Polimlje. Javno mnjenje u Srbiji i Crnoj Gori se ustalasalo, a Beograd i Cetinje su, i pored upozorenja velikih sila, vrlo brzo počeli da pomažu svoje sunarodnike. Vrlo brzo u pomoć priteču i ruski građani, vođeni velikim idejama panslavizma i pravoslavne solidarnosti.

Kada Srbija i Crna Gora budu godinu dana kasnije odlučile da uđu u rat sa Turskom, ruski dobrovoljci odigraće značajnu ulogu. Srbija vjerovatno ne bi smjela da uđe u rat sa Turskom da nije bilo ruskih dobrovoljaca, jer je njihov dolazak u srpskoj javnosti shvatan kao zvanična podrška Ruskog carstva srpskim ratnim ciljevima, navodi Ković, i to s dobrim razlozima.

„Znalo se da je prestolonasljednik Aleksandar Aleksandrovič, budući car Aleksandar III, održao govor dobrovoljcima pred polazak u Srbiju i da je tada rekao da će Rusija njihove Takovske krstove pretvoriti u Georgijevske lente kada se vrate. I znalo se da to podržava i carica Marija, žena cara Aleksandra II“, objašnjava on.

Dolazak ruskih dobrovoljaca u Srbiju bio je dio svenarodnog pokreta u Rusiji – o njemu se govorilo u svim slojevima ruskog društva, od elitnih krugova do najnižih slojeva. O tom pokretu propovjedali su i sveštenici u svim ruskim crkvama, dodaje naš sagovornik. Koreni tog pokreta su duboki, sežu u vrijeme kada je Rusija postala „Treći Rim“ i kada je na sebe preuzela obavezu povratka krstova na kupole Svete Sofije u Carigradu.

Rusija je pravoslavno carstvo sa obavezom da se širi tamo gdje ima pravoslavnog stanovništva, bilo ono srpsko, bugarsko, rumunsko. Ona je univerzalno carstvo i ta je ideja prožela celo rusko društvo, kaže Ković. „Činjenica da je ovu ideju podržavala crkva pokazuje u kojoj meri je ona bila ukorenjena u najširim društvenim slojevima. Jedno je kada to planiraju diplomate u Sanktpeterburgu ili Moskvi, a drugo je kada o tome govori parohijski sveštenik u najmanjem ruskom selu. I mi smo videli da su priloge za neoslobojenu braću davali i najskromniji stanovnici Ruskog carstva. Ti stanovnici nisu bili samo Rusi. Recimo, kada je počeo rusko-turski rat 1877, Finci su se junacki borili u redovima ruske vojske. Dakle, bilo bi pojednostavljeno reći da se radilo samo o slovenskoj ideji, ali jeste i slovenska ideja, ideja solidarnosti sa Slavenima“, ističe Ković.

Ideja panslavizma ogledala se u sloveno-filskim komitetima, koji su postojali u Moskvi i Sanktpeterburgu i koji su slali dobrovoljce, ne samo u Srbiju, već i u Hercegovinu i Bosnu. Ipak, čini se da se u dolasku ruskih dobrovoljaca u Srbiju, pored ideje slovenske solidarnosti, nazire i jedna jača ideja – ideja pravoslavne solidarnosti. Uz ove ideje, dolazak ruskih dobrovoljaca imao je i realpolitičku dimenziju – nastojanje Rusije da zaštiti svoj „meki trbuh“, crnomorsku obalu, izlaskom na Bosfor i Dardanele.

Ono što naš sagovornik podvlači kao veoma zanimljivu činjenicu jeste to da je ideju oslobođenja balkanskih pravoslavnih naroda od turskog jarma podržavala i ruska levica, u to vreme mahom u emigraciji. Pre svih, tu ideju podržavao je svim srcem Mihail Bakunjin, jedan od najznačajnijih vođa anarhističkog pokreta. Dobrovoljci koji su došli u Srbiju, prema Kovićevim rečima, bili su slika i prilika ruskog društva. Bilo je ljudi iz svih slojeva, od pripadnika najvišeg plemstva, do avanturista. Predvodio ih je general Mihail Černjajev, Lav od Taškenta, koji je u Rusiji važio za nacionalnog heroja. Njegova uloga govorila je Srbiji da će Rusija stajati iza nje.

Pokret srpskog naroda u Hercegovini i sam srpsko-turski rat je, objašnjava Ković, deo šireg evropskog pokreta za nacionalno oslobođenje i ujedinjenje. Oslobođenje i ujedinjenje su dve čarobne reči 19. veka. Na svim zastavama, od Islanda do Grčke, stajale su ove dve reči. Pet godina pre početka srpsko-turskog rata ujedinjena je Nemačka. Šesnaest godina ranije, ujedinjena je Italija. Srbija je u rat ušla kao znak podrške Srbima iz Hercegovine koji su se godinu dana ranije digli na ustanak. Kasnije, on se proširio i na Staru Srbiju; sve je ličilo na tipičan model balkanske krize, navodi Ković.

„Počinje na lokalu međusobno istrebljenje muslimana i pravoslavnih, masovni zločini, uključivanje susednih država, a potom i uključivanje velikih sila. Tu Srbija i Crna Gora nisu mnogo odlučivale, ali kada je počelo, kada su videle šta se događa, kada su stigli ruski dobrovoljci i određeni signali od ruskog poslanika u Beogradu, onda su knez Milan i Jovan Ristić, koji je u to vreme vodio srpsku diplomatiju, zaključili da je vreme da se Srbi dignu na oružje, da se uđe u rat“, kaže on.

Uprkos početnom entuzijazmu, rat je ubrzao stvarno stanje stvari – Srbija je ušla u sukob protiv vojske koja je bila modernija i spremnija. Turska vojska bila je dobro obučena i dobro naoružana, srpska vojska bila je narodna vojska, nije bila profesionalna. Srpska vojska, suočena sa glavnim snagama turske vojske, nekoliko puta je bila poražena, a sveopšta katastrofa sprečena je ultimatumom koji je ruski car poslao Porti i to je, dodaje Ković, Srbiju spasilo od totalnog poraza.

Usledio je drugi srpsko-turski rat, u koji se Srbija uključila pošto je Rusija objavila rat Turskoj. Međutim, nakon njega, srpsko-ruski odnosi su zahlađeni zbog ugovora u San Stefanu, kada je stvorena velika Bugarska. Ipak, srpsko-ruski odnosi se vremenom popravljaju i Srbija ponovo postaje glavni ruski oslonac na Balkanu.