Generacija unuka istražuje nacistički arhiv

Nacionalni arhiv Sjedinjenih Država (NARA) nedavno je na internetu objavio gotovo kompletnu administrativnu istoriju miliona članova Nacionalsocijalističke radničke partije Nemačke (NSDAP), kao i ljudi koji su na druge načine bili povezani sa nacističkim režimom. Na raspolaganju je oko 16,3 miliona digitalnih objekata na više od 5.500 digitalizovanih mikrofilmova, datiranih između 1927. i 1945. godine. Ovaj ogromni korpus dokumenata prvi put može da istražuje svako – besplatno i bez ikakve registracije.

Dokumenti sadrže lične podatke kao što su ime i prezime, datum i mesto rođenja, prebivalište, zanimanje i druge biografske informacije. Riječ je uglavnom o muškarcima – Nemcima, ali i Austrijancima, kao i osobama nemačkog porekla u drugim zemljama (Volksdeutsche). Građa obuhvata tri osnovne kategorije: članstvo u NSDAP, pripadnost strukovnim udruženjima koja je NSDAP promovisao ili sa kojima je bio povezan, kao i aktivnosti nacionalsozialističkog pravosuđa.

Više od osam decenija nakon Drugog svetskog rata, generacija koja je u njemu aktivno učestvovala i preživela, gotovo je nestala. Ipak, u Nemačkoj i Austriji za njom je ostao „zid ćutanja“ – kako u porodicama, tako i u javnosti. Ogromna navala na sajt Nacionalnog arhiva SAD, koji je zbog toga često preopterećen i privremeno nedostupan, pokazuje da interesovanje ne bledi s vremenom – naprotiv. Dok su deca ratne generacije, iz lojalnosti ili zbog traume, često poštovala tu tišinu, unuci su danas spremni da je sruše.

Objavljivanje arhiva dalo je toj generaciji svojvrsni „digitalni bager“ za razbijanje zida ćutanja. Naslovi koji preplavljuju medije, poput onog u najtiražnijim listovima – „Da li je moj deda bio nacista?“ – nisu samo senzacionalizam, već očigledan odraz kolektivne potrebe za istinom. Istorija više nije vlasništvo zatvorenih arhiva, dostupna samo stručnjacima i novinarima.

Prema podacima Nemačkog istorijskog muzeja, 1945. godine svaki peti odrasli Nemac bio je među ukupno 8,5 miliona članova NSDAP, čime je bar formalno podržavao nacistički sistem. „Članstvo u nacističkoj partiji bilo je masovni fenomen“, kaže istoričar i novinar Sven Felix Kellerhof, autor knjige o NSDAP objavljene 2017. godine. „Ako se u obzir uzmu i masovne nacističke organizacije, kao što su obavezni Nemački radnički front, Nacionalsozialističke narodne pomoći, Hitlerova omladina i Nacionalsozialistička ženska liga, njihove partijske strukture su 1939. godine brojale približno 69 miliona članova. Ipak, zbog čestog dvostrukog i višestrukog članstva, nemoguće je precizno utvrditi koliki je deo od tadašnjih gotovo 80 miliona stanovnika bio uključen u sistem. Utemeljene procene govore da je reč o najmanje 50 procenata stanovništva“, napisao je Kellerhof za list Welt.

Prašnjavi dokumenti su se sačuvali, uključujući i bečke dosijee, koji nisu uništeni samo zato što je sistem grejanja u zgradi Parlamenta bio preopterećen, gde je građa trebalo da bude spaljena, navodi austrijski dnevnik Standard. Nemački savez arhiva (Bundesarchiv) je na svom sajtu objavio precizno objašnjenje procedure učlanjenja u NSDAP, kako bi se razbile mnoge dezinformacije koje su se tokom decenija pojavile.

Iako su dosijei u SAD javno dostupni, njihovo pretraživanje zahteva dosta strpljenja. U Nemačkoj je do sada bilo moguće istraživati ove dokumente, ali se postupak sprovodi posredno, uz podnošenje zvaničnog zahteva i obaveznu asistenciju arhivara. Na odgovore se često čeka nedeljama ili mesecima, a istraživanje može da podrazumeva i neke troškove. Prema nemačkom zakonu, lični podaci mogu biti javno objavljeni tek deset godina nakon smrti osobe ili 100 godina od njenog rođenja. Savezni arhiv godišnje obradi oko 75.000 zahteva u vezi sa osobama povezanih sa NSDAP-om, Vermahtom i drugim organizacijama.