Slava pokojnih na korist živih: Jesu li spomenici u Crnoj Gori oruđe političke borbe?

Mnogi simboli u današnjoj Crnoj Gori - a posebno spomenici novijeg datuma - nisu znaci kulture sjećanja, nego simptomi društvenog poremećaja, ocjenjuje Nikola Šaranović. Sve dok heroji i žrtve budu služili za političke ratove, biće ogoljeno i jasno o kakvoj se političkoj klasi radi, poručuje Milena Perović.

Inicijativa opozicije u Nikšiću za podizanje spomenika narodnoj heroini Joki Baletić u tom gradu, te odgovor tamošnje vlasti da neće biti protiv toga ako i njihov predlog za otkrivanje obilježja žrtvama tzv. lijevih skretanja bude izglasan - pokazatelji su da gotovo sve što političari danas rade u Crnoj Gori služi prikupljanju poena, podmetanju noge konkurenciji ili sopstvenoj promociji u susret izborima.

Opozicioni Evropski savez je u nikšićkom parlamentu sredinom marta podnio inicijativu za podizanje spomenika Joki Baletić - koja je sredinom 1942. obješena nakon što su je zarobili četnici - o čemu bi tamošnji odbornici trebalo da odlučuju danas ili sjutra. S druge strane, iz vladajuće koalicije Za budućnost Nikšića (ZBNK) poručili su da neće biti protiv spomenika ukoliko nikšićka skupština podrži podizanje obilježja žrtvama tzv. lijevih skretanja.

U posljednjih nekoliko godina bilo je više slučajeva u kojima se moglo postaviti pitanje - da li se obilježje diže u znak sjećanja, ili samo zarad računice neke partije ili vlasti. Neki od njih su prošlogodišnje otkrivanje spomenika bivšem mitropolitu crnogorsko-primorskom Amfilohiju u Kolašinu, kao i podizanje statue nekadašnjem doživotnom predsjedniku Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije Josipu Brozu Titu u Podgorici 2018.

Iz Evropskog saveza nisu juče odgovorili na pitanje redakcije zašto partije koje čine taj savez nisu podnijele inicijativu o podizanju spomenika Joki Baletić kad su bile na vlasti u Nikšiću, te da li je njihov cilj da inicijativom reafirmišu antifašističke vrijednosti društva ili je posrijedi pokušaj da izvedu predsjednika Opštine Nikšić, Marka Kovačevića, odnosno partiju kojoj on pripada - “na čistac” po pitanju privrženosti antifašizmu.

I iz Kovačevićeve Nove srpske demokratije (NSD) oćutali su pitanja da li smatraju da je uslovljavanje podrške podizanju spomenika Joki Baletić podrškom opozicije njihovom predlogu o podizanju spomenika žrtvama lijevih skretanja - uvreda i za Joku Baletić i žrtve lijevih skretanja, te da li je to politička trgovina temama kojima ne bi smjelo da se trguje.

Docent na Fakultetu pravnih nauka na Univerzitetu Donja Gorica Nikola Šaranović, rekao je “Vijestima” da mnogi simboli u današnjoj Crnoj Gori - a posebno spomenici novijeg datuma - nisu znaci kulture sjećanja, nego simptomi društvenog poremećaja. “Umjesto Politike (s velikim P) koja će uspostaviti dijagnozu, propisati terapiju i sprovesti liječenje, politika (s malim p), budući neproduktivna u realnom poretku, produktivnost pokazuje na simboličkom planu - dajući time doprinos nekulturi sjećanja u Crnoj Gori”, ocijenio je on.

Šaranović je naveo da je takva i vještačka simetrija koja se pokušava uspostaviti na simboličkoj ravni između dvije strane u Drugom svjetskom ratu, kao i pravdanje zločina - bilo u ime antikomunizma, bilo u ime antifašizma. “Svaka njihova žrtva zaslužuje pijetet, a počinioci osudu. A ko zaslužuje slavu, odgovor na to pitanje stariji je i od antifašizma i od antikomunizma i nalazi se kod Marka Miljanova. Junaštvo, kao odbrana sebe od drugoga, tek s čojstvom, kao odbranom drugoga od sebe, čini herojstvo, dostojno sjećanja”, poručio je on.

Milena Perović, glavna urednica nedjeljnika “Monitor”, kazala je listu da je gotovo sve što politička klasa danas radi u Crnoj Gori u svrhu prikupljanja političkih poena, podmetanja noge konkurenciji ili sopstvene promocije u susret izborima, kao i da se u istom kontekstu mogu sagledati i inicijative podizanja spomenika Joki Baletić ili spomenik žrtvama lijevih skretanja.

Podsjetila je da je najveći dio opozicionih partija koje danas traže podizanje spomenika Baletić vršio vlast na državnom nivou do prije pet godina, ukazavši da je tokom tih decenija (kad su vladali) propadalo antifašističko nasljeđe, spomenici i obilježja. “Niko se nije osvrtao. Brisani su nazivi ulica, brisano nasljeđe narodnooslobodilačke borbe. Zahtjev da se Joki Baletić podigne spomenik u Nikšiću otud izgleda tek kao politički potez s ciljem ogoljavanja političkog protivnika. Koji se odavno sam ogolio - baštini ideologije ratnih devedesetih, jaše na talasu veličanja četničkog pokreta i istorijskog revizionizma na čijem je čelu Srpska pravoslavna crkva (SPC). Ne čudi zato što tamošnja vlast kao odgovor traži spomenik žrtvama lijevih skretanja”, podvukla je Perović.

Ona je konstatovala da, nažalost, sve dok heroji i žrtve budu služili za političke ratove, biće ogoljeno i jasno o kakvoj se političkoj klasi radi. “Rado bih živjela u zemlji koja slavi Joku Baletić i antifašističko nasljeđe, i koja ima jasan odnos prema žrtvama i zločinima svakog vremena. A najradije bih živjela u zemlji koja živi antifašizam. Svakog dana, na svakom ćošku. Spomenici onda dolaze spontano, i stvar su konsenzusa”, istakla je sagovornica.

U inicijativi Evropskog saveza navodi se da, u kontekstu savremenih društvenih izazova, uključujući pokušaje relativizacije antifašističke borbe i istorijskih činjenica, podizanje spomen-obilježja Joki Baletić predstavlja jasan institucionalni odgovor kojim se reafirmišu temeljne vrijednosti crnogorskog društva. “Polazeći od svega navedenog, ocjenjujemo da su ispunjeni istorijski, društveni i moralni uslovi da Skupština opštine Nikšić donese odluku o podizanju spomen-obilježja Joki Baletić, čime bi se na trajan i dostojanstven način očuvalo sjećanje na njeno djelo i doprinos slobodi”, navodi se u dokumentu.

S druge strane, odbornički klub koalicije ZBNK je prošle sedmice u skupštinsku proceduru predao inicijativu za uspostavljanje kulture sjećanja na žrtve ideoloških likvidacija počinjenih tokom i neposredno nakon Drugog svjetskog rata, s posebnim osvrtom na stratište Kotor jama u Gornjem Polju. Ova inicijativa, kako su saopštili, proizlazi iz “moralne i civilizacijske obaveze da se ispravi višedecenijska nepravda prema nevino stradalim građanima nikšićkog kraja, koji su bez suda i presude likvidirani u vremenu ideoloških obračuna u narodu poznatih kao ‘lijeva skretanja’, a potom prepušteni zaboravu i tišini”.