Mađarska lekcija: Šta nam donosi Orbanov poraz

Orbanov poraz je, dakle, najava nove, osnažene Evrope, za koju se javlja istorijska potreba da bude (re)konstituisana poslije godina tavorenja i lutanja. To se, svakako, odnosi i na realne kapacitete i interese EU da nastavi proces širenja na zemlje kandidate među kojima se Crna Gora, volens-nolens, najviše približila članstvu - bilo da je ono „punopravno”, ili da bude, u početnim godinama, ograničeno i uslovljeno ispunjavanjem svih kopenhaških kriterijuma, na čemu, sve jasnije, insistiraju zemlje koje obično ne pominjemo među najznačajnijima, kada je u pitanju proces priključenja.

Vođstvo PES, te (formalno) vodeće partije u vladajućoj koaliciji je, srećom, konačno saznalo da je mađarska opoziciona koalicija Tisza, predvođena Peterom Mađarom (Magyar), članica Evropske narodne stranke (EPP), ubjedljivo pobijedila na parlamentarnim izborima. Dvotrećinska većina za mladog lidera predstavlja mučni završni poraz Viktora Orbana. To naprasno otkriće o zvaničnoj ideološkoj profilaciji i pripadnosti nove pro-evropske mađarske vlasti (neokonzervativni desni centar) neće spasiti Spajića i njegove najbliže saradnike od sjećanja na njihove relacije i komunikacije sa Peterom Sijartom (Szijjártó), koja ostaje kao vrlo neprijatno svjedočanstvo o intenzivnim odnosima sa tom korumpiranom, pro-putinovskom strankom, blisko povezanom i sa administracijom Donalda Trampa.

Tu su i još uvijek svježe objave, prije nepunu godinu dana, o sporazumima Orban - Spajić, koji je Vlada promovisala kao jedan od krunskih dokaza o snažnoj reformskoj i evropskoj dimenziji sopstvene politike. Uzaludna su bila upozorenja - ignorisali su ih i Spajićev kabinet, ali i onaj potpredsjednika Filipa Ivanovića - ne samo zbog toga što su dolazila iz opozicionih i sa kritički usmjerenih adresa. Koketiranje sa nacionalističkim i „suverenističkim“ partijama, kakva je Orbanova Fidesz, i mahanje njihovom „bezrezervnom” podrškom crnogorskoj evropskoj agendi je bilo kontraproduktivno. Za tu konstataciju - iskreno rečeno - nije bio neophodan ubjedljiv Orbanov poraz na izborima.

U tome se, u mjeri koliko mu je to bilo dopušteno, istakao i ministar vanjski Ervin Ibrahimović, povodom nekih multilateralnih sastanaka, jer je Ivanović imao prednost i bio, de facto, zadužen za bilateralu. Bilo bi, u oba slučaja, zanimljivo vidjeti bilješke sa tih śednika - pod pretpostavkom da su vođene … Za tête-à-tête razgovore možda saznamo iz istrage protiv Sijarta, za kojeg posljednje vijesti govore da je nađen zatvoren u mađarskom MVP, kako pokušava da uništi neke dokumente …

Zvanična crnogorska politika i javni stavovi bi nas mogli navesti na oborivu pretpostavku da su Ivanović i Ibrahimović odlučno branili crnogorsku podršku Ukrajini i bar pitali mađarske sagovornike zašto i oni ne rade isto. Ili da su problematizovali njihovu podršku Aleksandru Vučiću i Miloradu Dodiku. To bi bilo lijepo čitati i podržati, makar post festum! Ili je stvarnost, nažalost, manje romantična, pa su novokomponovane crnogorske diplomate, tamo đe se ne vidi i ne čuje, bile mnogo manje evropski raspoložene nego što bismo željeli da čujemo.

Za četničkog vojvodu na čelu Skupštine te „dvojbe” ne postoje. Za njega je bio uspjeh što je imao najave susreta sa mađarskim kolegom na čelu Parlamenta. To je njemu bilo dovoljno. Za sadržaj tih razgovora niko ne mari. Njegovom evropskom narativu ne vjeruje niko, pa čak ni šef Delegacije EU u Podgorici, ambasador Johan Satler, što ga, istina, ne ometa u promovisanju „evropske dimenzije” politike i korisnih političkih kapaciteta Andrije Mandića.

Uzaludna je bila i podrška deplasiranog potpredsjednika SAD Vensa (Vance), čiji će „performans” na završnoj predizbornoj konvenciji Fidesz ostati kao podloga za ironične šale i sprdnju. Propao je Trampov pokušaj da sačuva bitnog saveznika u remećenju jedinstvenog, odlučnog i efikasnog odgovora EU na rusku agresiju na Ukrajinu. Orban je blokirao mnoge vitalne odluke EU koje su se neposredno ticale Ukrajine, ali i, posredno, cijele Evrope. Njegov veto je sada kaputt.

I Putin je izgubio jedan značajni segment u mozaiku evropskih „suverenističkih” režima koji su „bolećivi” na rusku propagandnu i obavještajnu platformu. Orbanovi saborci - od slovačkog Fica i češkog Babiša, pa do prominentnih članova te „internacionale” od Rima i Pariza, Haga i Berlina, završno sa neofašističkom AfD, čijim su se građanskim kapacitetima, ne tako davno, divili u rukovostvu PES, izgubili su „momentum”. Moguće i više od toga - što će zavisiti i od evropskog odgovora na novu mađarsku stvarnost.

Orbanov poraz je, dakle, najava nove, osnažene Evrope, za koju se javlja istorijska potreba da bude (re)konstituisana poslije godina tavorenja i lutanja. To se, svakako, odnosi i na realne kapacitete i interese EU da nastavi proces širenja na zemlje kandidate među kojima se Crna Gora, volens-nolens, najviše približila članstvu - bilo da je ono „punopravno”, ili da bude, u početnim godinama, ograničeno i uslovljeno ispunjavanjem svih kopenhaških kriterijuma, na čemu, sve jasnije, insistiraju zemlje koje obično ne pominjemo među najznačajnijima, kada je u pitanju proces priključenja.

Zato je vrlo bitno kako će cjelokupna politička struktura u Crnoj Gori - ne samo vladajuće stranke - politički i konkretno reagovati na promjenu u Budimpešti. Posebno to važi za opoziciju, koja treba da preuzme inicijativu - i kod kuće, i u Briselu, ali i na svim mjestima u EU koja mogu biti od podrške i pomoći. U to ulazi i njihov jasni odnos prema ekonomsko-finansijskim aranžmanima koje Spajićev kabinet namjerava da operacionalizuje - ne samo onaj sa UAE, već i sa Trampovom administracijom, koji, sem zakonskih i ustavnih problema, mogu bitno narušiti i ugroziti evropsku agendu.

Bilo bi logično da se sada pažnja usmjeri na sinhronizaciju politike - ne samo u načelnoj ravni - sa onom koju zagovara i promoviše EU, kao i izbjegavanje isprazne retorike o sveopštem napretku u zatvaranju pregovaračkih poglavlja. Za to će, ne samo Milojku Spajiću, biti potrebno mnogo više mudrosti i znanja od pokušaja očiglednih diverzija i skretanja pažnje, kakva je bila ona o istorijski i politički prevaziđenom partijskom sporazumu DPS sa Jedinstvenom Rusijom, koji je, ako i to treba posebno isticati, bio sasvim jasno i definitivno obesmišljen ulaskom Crne Gore u NATO.

Premijeru će, sa i bez pomoći/“pomoći” sa strane, za evropsku politiku u Crnoj Gori biti potrebni saveznici - dok još postoji njegova uloga nominalnog prvog čovjeka Vlade. Kako se, neumitno, budu približavali izbori - pa makar bili i oni redovni, 2027 - uloga Spajića i PES biće sve manje bitna. Neće biti iznenađenje ako se PES rukovodstvo i poslanički klub, već oslabljeni odlaskom nekolicine njima bitnih ljudi, probude u političkoj stvarnosti koja će im pokazati da su bili puki pontonski most za stranku Andrije Mandića i njegove srpsko-ruske saveznike …

To će biti loše za aktuelnog premijera, ali i za crnogorsku evropsku agendu - što je mnoga značajnija stvar od političke sudbine jedne partije bez ideologije, znanja i političke vizije. U tome bi Spajićevoj partiji mogli da pomognu i komesarka Marta Kos i pomenuti ambasador Satler, ali i, mnogo više, članovi diplomatskog kora iz redova zemalja EU. Njihova pasivnost je bila i ostala vjetar u leđa srpsko-ruskim elementima u crnogorskoj politici, koji se neće zadovoljiti samo jednim izgubljenim skupštinskim glasanjem u vezi sa crnogorskim državnim insignijama i tzv. identitetskim temama. Tek smo na početku dugog niza raspoloživih sabotaža i destrukcija, čije će izvorište biti na mjestu za koje svi znamo.

SIC TRANSIT GLORIA MUNDI Jer, jedan od najvećih gubitnika izbora u Mađarskoj je - Aleksandar Vučić. Njegov je poraz gotovo elegantan u svojoj jasnoći: nije bilo značajnije drame i problema tokom glasanja, razni pokušaji kompromitacije izbornog postupka su propali, uključujući očigledno iscenirani pokušaj terorističkog napada na energetsku infrastrukturu na srpsko-mađarskoj granici. Uz to, umjesto projektovane drame i zatezanja povodom rezultata izbora, desilo se sasvim obrnuto - Orban je, slomljen vrlo ubjedljivim i neporecivim rezultatom, ekspresno priznao poraz i čestitao Mađaru.

Sve su to neprijatni „presedani” za Vučića, čiji su saveznici, saradnici i najamnici - pa i oni u Crnoj Gori - mogli sasvim bjelodano da se uvjere: danas si moćan, nadmoćan i neupitan - sjutra nisi. Mađarski scenario će se odraziti i na promjenu taktike vladajućih struktura. Nevino „prosvjetljenje” PES smo već pomenuli. Prestrojiće se, neizbježno, i Milan Knežević (njegova bespogovorna odanost Vučiču odavno izgleda groteskno, čak i za litijaške i avgustovske ukuse), dok će Mandić izigravati srpskog državnika u Crnoj Gori, radosnog da ponavlja evropske fraze, dok se, uz pomoć američko-izraelskih lobista, ideološki druži sa Donaldom Trampom i Benjaminom Njetanahuom.

Ni prvo, ni drugo nije naivno, niti bezopasno po crnogorsku evropsku agendu. Kako će se na ovu dvojicu veterana „bombardujte-i-nas-nismo-mi-gubavi” politike odraziti pad Vučića i Dodika reći će nam crnogorska istorija koja nas neizbježno čeka. Toga mora biti svjesna i crnogorska opozicija, koja valjda neće čekati da se alternativni ministar spoljni poveže sa novim mađarskim kolegom i odlučno osudi sopstveno šurovanje sa bivšim Sijartom. Za to bi bio koristan i novi nacionalni/državni program, na koji crnogorska politika, ako ne računamo dugi prazni hod između 2006-2020, čeka bar posljednjih pet avgustovskih godina … Zato je mađarska lekcija istorijski relevantna. Ona sa sobom nosi i istinu starih Latina: sic transit gloria mundi. Ili, u prevodu na jedan od naših jezika (onaj kojim ne govore Spajić, Mandić, Knežević, Ivanović i ovog puta nepomenuti slučajni predsjednik Milatović): Ničija nije do zore.