Zbog Srbije i Islanda EU traži novi pristup proširenju

Sahrana osuđenog ratnog zločinca Ratka Mladića u Beogradu izazvala je šok u Briselu, pokrenula lavinu oštrih reakcija i stavila pod znak pitanja privrženost Srbije vrijednostima na kojima počiva Evropska unija. Uz to, u evropskim institucijama još je svjež šok zbog odluke Islanda da u potpunosti odustane od puta ka pridruživanju Uniji.

Politički izvještač lista Frankfurter algemajne cajtung iz Brisela, Tomas Gutšker, donosi ekskluzivan intervju sa evropskom komesarkom za proširenje Martom Kos. Ona je zbog načina na koji je organizovana sahrana Ratka Mladića otkazala planiranu posjetu Beogradu i otvoreno dovela u pitanje nastavak pristupnih pregovora Evropske unije sa Srbijom. „Kako se može odati počast nekome ko je osuđen kao ratni zločinac“, pita se Kos u intervjuu za njemački list.

Komesarka podsjeća da je rat u BiH završen prije 31 godinu i naglašava da je odgovornost političkog rukovodstva da liječi rane iz prošlosti, umjesto da u njih stalno sipa novu so. Na direktno pitanje novinara da li je Srbija uopšte više pogodan kandidat za članstvo u EU, Kos odgovara bez uvijanja: „Nakon događaja proteklih dana u Srbiji, moramo sjesti i razjasniti ovo veoma važno pitanje. Srbija je na prekretnici.“ Ona dodaje da proces pristupanja zahtijeva suočavanje sa prošlošću, istinsko pomirenje, ali i jasnu vladavinu prava i stratešku orijentaciju zemlje, te da Brisel mora ispitati u kojoj mjeri Srbija još uvijek ozbiljno misli kada je riječ o evropskom putu.

Kos je najavila da će situaciju najprije raspraviti sa predsjednicom Evropske komisije, a kao ključni momenat označava kraj septembra, kada Komisija predstavlja izvještaj o spremnosti Unije za nove članove. Taj dokument bi, kaže, mogao biti odlična osnova za stratešku debatu lidera država članica na Evropskom savjetu u oktobru. Na pitanje da li bi pregovori sa Beogradom mogli biti i zvanično zamrznuti – što je sudbina koja je već zadesila Tursku i Gruziju – komesarka poručuje da je spremna da pokuša sve kako bi Srbija ostala na evropskom putu. Međutim, ona ističe da je to u rukama same Srbije – ne samo njenih političara, već i stanovništva, a tamo uskoro predstoje izbori.

Kao odgovor na ove geopolitičke pritiske, Evropska komisija želi da napusti staru logiku „sve ili ništa“ i ponudi dublju sektorsku integraciju u strateškim oblastima poput energetike, saobraćaja i kritičnih sirovina onim zemljama koje dijele evropske vrijednosti, ali im je potrebno više vremena za pregovore.

Njemački list podsjeća da pritisak na Beograd raste i sa drugih nivoa. Pored oštrih osuda Ursule fon der Lajen i Antonija Košte, šef Evropske narodne partije (EVP) Manfred Veber najoštrije je osudio zvanične počasti za Mladića. Unutar EVP-a u toku je postupak koji bi mogao da rezultira isključenjem Vučićeve Srpske napredne stranke (SNS) iz ove najjače političke grupacije u Evropi. To se dešava uoči vanrednih parlamentarnih izbora u Srbiji zakazanih za 25. oktobar, nakon kojih bi Vučić, čiji predsjednički mandat ističe naredne godine, mogao da pređe na funkciju premijera, zaključuje Frankfurter algemajne cajtung.

U opširnoj analizi za ugledni ekonomski dnevnik Handelsblat, autorka Danijela Švarcer ukazuje da se Evropska unija trenutno suočava s dubokim preispitivanjem sopstvenih temelja. Dok unutar same zajednice jačaju nacionalističke snage, vijesti iz neposrednog susjedstva direktno dovode u pitanje spoljnu privlačnu moć i uticaj Unije. Švarcer navodi dva ključna događaja koji na prvi pogled djeluju različito, ali zajedno šalju alarmantnu poruku o granicama proširenja EU. Prvi je odluka Islanda, gdje je oko 52 odsto građana glasalo protiv obnavljanja pregovora o članstvu. Drugi je ispraćaj u Beogradu, gdje je uz najviše vojne počasti sahranjen bivši general Ratko Mladić, osuđen na doživotni zatvor zbog genocida i zločina protiv čovječnosti. Ovakav razvoj događaja može iz perspektive EU da djeluje frustrirajuće, smatra autorka, ali bi ga trebalo shvatiti kao podsticaj da se politika proširenja i odnosi sa partnerima u susjedstvu i širom svijeta vode još ambicioznije.

Evropska unija i dalje ima veliku privlačnu snagu i mnogo toga da ponudi, ali mora fleksibilnije da pristupa partnerima poput Islanda, Velike Britanije, Švajcarske i Kanade, razvijajući nove modele povezivanja koji ne podrazumijevaju punopravno članstvo. Kada je riječ o Zapadnom Balkanu i Istočnoj Evropi, Švarcer ističe da u Srbiji svjedočimo hroničnom udaljavanju od evropskih principa. Ona upozorava da se svuda gdje perspektiva članstva ostaje nejasna stvara opasan prostor za autoritarni uticaj, nestabilnost i geopolitičko rivalstvo, uz istovremeno slabljenje vladavine prava.

„Jezive slike iz Beograda podsjetnik su na to koliko su krhki politički i istorijski temelji mirovnog poretka na Zapadnom Balkanu“, upozorava Švarcer. Javno veličanje osuđenog ratnog zločinca direktno vrijeđa uspomenu na žrtve i uništava samu osnovu pomirenja na kojoj jedino može počivati evropska budućnost regiona. Ipak, pored formalnih pregovora sa zemljama kandidatima, od presudnog značaja za Brisel ostaje dalje intenziviranje društvenih i ekonomskih odnosa. U Srbiji, kao i u drugim zemljama regiona, postoje brojne organizacije, stranke i pojedinci – poput političara, publicista, umjetnika i naučnika – koji aktivno rade na evropskoj budućnosti svoje zemlje. Najvažnije je da između EU i njenih susjeda ne nastane geopolitički vakuum, jer se nestabilnost iz susjedstva neminovno preliva unutar granica Unije kroz migracione pritiske, bezbjednosne rizike i ekonomske poremećaje, zaključuje Handelsblat.