Moć, krize i članstvo: Izazovi i prilike za Crnu Goru

Svijet u kojem živimo danas je složeniji nego ikada u posljednjih nekoliko decenija. Stara pravila međunarodnog poretka sve manje važe, a nova ravnoteža moći tek se oblikuje. Sjedinjene Američke Države ostaju najuticajnija sila, ali sve otvorenije očekuju da Evropa preuzme veći dio odgovornosti za sopstvenu bezbjednost i odbranu.

Kina se učvršćuje kao glavni dugoročni konkurent Vašingtonu, sa žarištima napetosti oko Tajvana i trkom za strateške tehnologije – od poluprovodnika do vještačke inteligencije – koja će obilježiti naredne decenije. Rusija, iako ekonomski slabija i opterećena ratom u Ukrajini, zadržava znatan uticaj kroz nuklearni arsenal, energente i hibridne metode djelovanja, uključujući dezinformacije i pritiske na zemlje Zapadnog Balkana.

Evropska unija, ekonomski snažna ali politički fragmentisana, stoji pred istorijskim izborom – da li će postati prava geopolitička sila sa jedinstvenim glasom, ili će ostati savez koji teško usaglašava zajedničke odgovore na krize. U takvom okruženju, Unija se suočava sa bezbjednosnim pritiscima koji je primoravaju na povećanje vojnih ulaganja, ekonomskim izazovima u konkurenciji sa Sjedinjenim Državama i Kinom, energetskom tranzicijom čija cijena pada i na građane, te migracionim talasima koji mijenjaju politički balans i jačaju populističke i euroskeptične pokrete u više članica.

Godina 2027. se nameće kao prekretnica za budućnost Evrope. U Francuskoj se održavaju predsjednički izbori koji mogu redefinisati čitav pravac Evropske unije, dok će parlamentarni izbori u Italiji poslužiti kao svojevrstan test snage i izdržljivosti desnice na vlasti. Španija nastavlja da balansira između ljevice i desnice, dok su izbori u Poljskoj od ključnog značaja za budućnost NATO-a i evropske bezbjednosti u cjelini.

U istom nizu, parlamentarni izbori u Crnoj Gori biće izuzetno važni za kontinuitet evropskih reformi i stabilnost pristupnog procesa zemlje. Crna Gora ima najbolju poziciju u regionu na putu ka članstvu u Evropskoj uniji. Otvoreno je svih 33 poglavlja, od čega je do avgusta 2026. godine 18 privremeno zatvoreno, a Evropska komisija je najavila ubrzani plan prema kojem bi preostala poglavlja trebalo da budu zatvorena do kraja 2026. godine, uz pripremu prve verzije Ugovora o pristupanju do kraja septembra.

Evropska komisija je već usvojila i finansijski okvir za Crnu Goru u iznosu od oko 3,2 milijarde eura, polazeći od pretpostavke da bi zemlja mogla postati punopravna članica tokom 2028. godine. Riječ je o konkretnim, provjerljivim koracima, ne o najavama – ali i o procesu čiji je ishod i dalje uslovljen domaćim učinkom, a ne samo tehničkim napretkom u Briselu.

Najveći izazov nije spoljne, već unutrašnje prirode: sposobnost da dosljedno sprovedemo reforme u pravosuđu, borbi protiv korupcije i jačanju institucija, i da to učinimo mjerljivo, a ne deklarativno. Od toga zavisi da li ćemo ostvariti optimalni scenario članstva 2028, suočiti se sa odloženim procesom do 2029, ili u kriznom scenariju dovesti u pitanje sam evropski put. Nijedan od ova tri ishoda nije unaprijed zagarantovan – svaki zavisi od odluka koje donosimo danas.

Punopravno članstvo u Evropskoj uniji znači da građani Crne Gore dobijaju slobodu rada i zapošljavanja u svih 27, uskoro 28 zemalja članica, bez posebnih dozvola, uz priznavanje kvalifikacija. To otvara vrata većem izboru posla, mobilnosti i profesionalnom razvoju. Članstvo donosi i pristup evropskim fondovima za poljoprivredu, infrastrukturu, obrazovanje i razvoj nerazvijenih područja – sredstva koja su višestruko veća od dosadašnje pretpristupne pomoći.

Građani i privreda dobijaju jaču pravnu zaštitu kroz obavezujuće evropske standarde i mehanizme nadzora, koji nadilaze domaću politiku i garantuju veću sigurnost i predvidljivost. U svakodnevnom životu to znači veću sigurnost hrane, ljekova i proizvoda, kao i zaštitu životne sredine, jer se sve usklađuje sa strogim evropskim standardima potrošačke sigurnosti. Građani dobijaju i političko pravo glasa – poslanike u Evropskom parlamentu i mjesto za pregovaračkim stolom kada se donose odluke koje direktno utiču na Crnu Goru.

Za privredu, članstvo znači veću predvidljivost za investitore, što srednjoročno donosi nova radna mjesta i veće plate. Ipak, članstvo nosi i realne izazove. Usklađivanje sa evropskim standardima – ekološkim, poljoprivrednim, energetskim – zahtijeva troškove prilagođavanja, posebno za mala i srednja preduzeća i poljoprivrednike. Ključni test je reforma pravosuđa i obračun sa korupcijom. Brisel ne mjeri samo zakone, već i presude – vidljive rezultate koji pokazuju da sistem funkcioniše.

Politička nestabilnost i odlaganje reformi direktno usporavaju proces; svaka izgubljena godina pomjera i datum članstva. Dio građana ima legitimna pitanja o cijenama i konkurentnosti domaće privrede i tempu usklađivanja. Na ta pitanja treba odgovarati argumentima i podacima, a ne ućutkivanjem. Na kraju, važno je naglasiti da članstvo nije trenutak kada se problemi automatski rješavaju, već okvir za dalji rad i obavezu da se reforme nastave i nakon ulaska u Uniju.

Paralelno sa evropskim putem, mijenja se i sam svijet oko nas. Vještačka inteligencija i kontrola nad ključnim tehnologijama postaju jednako važno poprište nadmetanja velikih sila koliko i vojna i energetska moć. Klimatske promjene i energetska tranzicija preoblikuju globalne lance snabdijevanja i cijene. Rat u Ukrajini i dalje oblikuje bezbjednosnu arhitekturu Evrope, a odnos Sjedinjenih Država prema NATO-u i evropskim saveznicima ostaje predmet stalnog preispitivanja.

Za malu zemlju poput Crne Gore, u tako nestabilnom okruženju, članstvo u Evropskoj uniji nije samo ekonomska prilika – to je i pitanje bezbjednosnog i institucionalnog utočišta u savezu koji, i pored svih unutrašnjih razlika, ostaje najstabilniji politički i ekonomski prostor na kontinentu. Evropska unija do 2030. godine stoji pred tri moguća puta – da se afirmiše kao globalna sila, da ostane fragmentisana i bez jedinstvene politike, ili da zapadne u krizu sistema usljed sukoba, stagnacije i migracionih pritisaka.

U tom kontekstu, Crna Gora ima realnu i mjerljivu šansu da postane članica, ali uspjeh zavisi od naše unutrašnje snage da sprovedemo reforme koje smo sebi odavno obećali. Građanima je važno da znaju da evropski put nije samo tehnički proces zatvaranja poglavlja, već politička odluka svih članica Unije, koja se stiče povjerenjem, a ne samo ispunjavanjem formulara. Zato je naš zadatak da pokažemo, djelima a ne samo riječima, da smo spremni, stabilni i odlučni da pripadamo evropskoj porodici.

Ovaj put zahtijeva strpljenje, mudrost i odgovornost. Pregovori sa Evropskom unijom nijesu apstraktni razgovori iza zatvorenih vrata, već proces koji direktno utiče na svakodnevni život – od pravne sigurnosti i borbe protiv korupcije, preko jačanja institucija, do ekonomskih prilika i slobode kretanja. Svijet u kojem živimo je pun izazova, ali i mogućnosti. Ako ih dočekamo spremni, informisani i iskreni prema sebi, Crna Gora može postati dio stabilne i snažne Evrope, a naši građani ravnopravan dio šire zajednice koja dijeli iste vrijednosti i ciljeve.