Poglavlje 23: Pravosuđe i ljudska prava

Poglavlje 23 – Pravosuđe i temeljna prava, jedno je od najvažnijih u procesu pristupanja Crne Gore Evropskoj uniji, a njegov cilj je stvaranje sistema u kojem sudovi i tužilaštva rade nezavisno i efikasno.

Prema projektu „EU Reality Check“ Agencije Mina, suština ovog poglavlja leži u borbi protiv korupcije i zaštiti ljudskih prava. Ključni aspekti uključuju usklađivanje crnogorskih zakona sa evropskim pravilima, ali i konkretne reforme koje će omogućiti efikasnu pravdu.

Zbog značaja vladavine prava, Poglavlje 23 otvoreno je među prvima i zatvara se među posljednjima, kada država pokaže da reforme donose održive rezultate. Crna Gora planira privremeno zatvaranje ovog poglavlja u decembru 2026. godine.

Poglavlje 23 obuhvata tri ključne oblasti. Prva se odnosi na pravosuđe, gdje je cilj izgradnja nezavisnog, nepristrasnog i efikasnog sistema. To podrazumijeva zaštitu sudija i tužilaca od političkih pritisaka, kvalitetno donošenje odluka i efikasan pristup pravdi za građane.

Druga oblast se bavi borbom protiv korupcije, gdje se od države očekuje uspostavljanje snažnog sistema za prevenciju, istragu i procesuiranje korupcije, uključujući ona na visokom nivou. Treća oblast se odnosi na zaštitu ljudskih prava, uključujući zabranu diskriminacije i zaštitu ranjivih grupa.

Reforme iz ovog poglavlja važne su za građane, jer bi trebalo da rezultiraju bržim i pravičnijim sudskim postupcima, većom pravnom sigurnošću i povjerenjem u institucije. Jačanje nezavisnosti pravosuđa smanjiće prostor za politički uticaj, dok efikasnija borba protiv korupcije povećava odgovornost javnih funkcionera.

U junu 2024. godine, Crna Gora je dobila pozitivan IBAR – Izvještaj o procjeni ispunjenosti privremenih mjerila za poglavlja 23 i 24, kada je Evropska unija ocijenila da su privremena mjerila ispunjena.

Za Poglavlje 23 definisana su tri završna mjerila kroz 17 podmjerila. Prvo se odnosi na sveobuhvatnu reformu pravosuđa, drugo na uspostavljanje efikasnog sistema za prevenciju i suzbijanje korupcije, dok se treće odnosi na zaštitu osnovnih prava i spremnost Crne Gore da primjenjuje evropske standarde.

Evropska unija od Crne Gore ne očekuje samo usvajanje zakona, već i njihovu djelotvornu primjenu. Ključno je da sudovi budu efikasni, da istrage dobijaju sudski epilog i da institucije za borbu protiv korupcije daju rezultate.

Jedno od ključnih pitanja je sposobnost države da procesuira korupciju i organizovani kriminal, kao i da im oduzme ekonomsku moć. Zato je važno imati pravni okvir za oduzimanje imovine stečene kriminalnom djelatnošću.

Evropska unija ne traži samo postojanje zakona, već i njihovu primjenu i konkretne rezultate, kao što su finansijske istrage i oduzimanje imovine. Promjene moraju biti vidljive u praksi kako bi se ispunili zahtjevi EU.

U vezi s ovim, postoje i mitovi o zatvaranju Poglavlja 23. Na primjer, nije dovoljno samo usvojiti evropske zakone kako bi se poglavlje zatvorilo, niti se reforma pravosuđa završava zatvaranjem. Takođe, EU će nastaviti da prati stanje u pravosuđu čak i nakon privremenog zatvaranja poglavlja.