EU i istraživanje nafte i gasa na Arktiku

Evropska unija odlučiće u oktobru da li će zadržati ili ukinuti političko opredjeljenje protiv novih istraživanja nafte i gasa na Arktiku, a konačnu odluku donijeće Evropska komisija, odnosno kolegijum 27 komesara, prema informacijama dvojice zvaničnika EU koji su govorili za Euronews pod uslovom anonimnosti.

Evropska komisija trebalo bi uskoro da predstavi revidiranu strategiju EU za Arktik, a pitanje novih istraživanja fosilnih goriva jedno je od najosjetljivijih pitanja u njenoj izradi. Prema dvojici zvaničnika EU, odluka će biti donesena na jednom od sedmičnih sastanaka kolegijuma komesara u oktobru.

Raniji izvještaji ukazivali su da bi EU mogla odustati od stava iz 2021. godine, u trenutku kada se Unija suočava sa energetskim pritiscima izazvanim zatvaranjem Hormuškog moreuza, kroz koji prolazi oko 20 odsto svjetskog transporta nafte i gasa. Arktik je posljednjih godina postao sve značajniji geopolitički prostor zbog velikih potencijalnih rezervi nafte i gasa, ali i kritičnih sirovina potrebnih za čiste tehnologije i odbrambene sisteme.

Aktivnost u regionu pojačale su Rusija i Kina, između ostalog kroz takozvani „Ledeni put svile“, arktičku pomorsku rutu koja povezuje istočne luke, poput Ningboa, sa evropskim čvorištima. Dodatni pritisak na evropsku politiku prema Arktiku stvorila je i oštra retorika Sjedinjenih Američkih Država o mogućnosti „preuzimanja“ Grenlanda. Zbog toga EU u novoj strategiji želi da veću pažnju posveti odbrani i ekonomskom potencijalu Arktika, uz istovremenu zabrinutost zbog posljedica takvog pristupa za starosjedilačko stanovništvo regiona.

Stav iz 2021. godine bio je jasan; istraživanje i eksploatacija nafte i gasa na Arktiku jedno je od ključnih pitanja u reviziji strategije. EU je 2021. godine zauzela čvrst stav protiv novih projekata, uz opredjeljenje da „nafta, ugalj i gas ostanu u zemlji“. Njemačka, Švedska i Finska tada su uglavnom podržale stav Evropske komisije, dok se Danska našla u složenijoj poziciji, podržavajući zelene ciljeve EU, ali sa ograničenim mogućnostima da ih nametne Grenlandu.

Evropska komisija je tada predložila razvoj multilateralne pravne obaveze kojom bi se zabranila nova istraživanja nafte i gasa na Arktiku i susjednim područjima. Taj prijedlog podržala je Njemačka, ali je konačna strategija ostala političko opredjeljenje koje nije pravno obavezujuće.

Nedavno je Međunarodna agencija za energetiku (IEA) pozvala EU da preispita zabranu novih projekata istraživanja nafte i gasa na Arktiku, navodeći pitanja sigurnosti snabdijevanja. Procjene pokazuju da je rat koji su SAD i Izrael vodili protiv Irana koštao EU dodatnih 60 milijardi eura za uvoz fosilnih goriva tokom prvih 100 dana sukoba.

Za razliku od 2021. godine, pitanje zabrane novih istraživanja sada će biti direktno stavljeno pred kolegijum Evropske komisije kao pitanje sa odgovorom „da ili ne“, rekao je jedan od zvaničnika EU. Ipak, drugi zvaničnik ocijenio je da je, uprkos pritisku IEA i snažnom lobiranju Norveške, najvjerovatniji scenario da EU zadrži postojeći stav. Norveška, koja nije članica EU i najveći je dobavljač prirodnog gasa Uniji, saopštila je da će nastaviti istraživanja nafte i gasa bez obzira na odluku Brisela.

Norveški ministar energetike Terje Oslend izjavio je da, imajući u vidu današnje geopolitičko i bezbjednosno okruženje i dostupnost resursa, nastavak aktivnosti u Barencovom moru odgovara i norveškim i evropskim interesima. Koordinator nevladine organizacije Alliance to Preserve the Moratorium on Oil Drilling in the Arctic, Pol Frisvold, upozorio je da bi nova ulaganja u istraživanja mogla dovesti do „nasukanih sredstava“, odnosno investicija koje više neće biti ekonomski održive.

On je naveo da bi politike EU usmjerene na elektrifikaciju i razvoj domaće čiste energije mogle do 2040. smanjiti evropsku potražnju za gasom za oko dvije trećine. Istovremeno, nova nalazišta u sjevernom dijelu Barencovog mora mogla bi zahtijevati 15 do 20 godina prije početka proizvodnje, što bi povećalo rizik da proizvodnja počne u trenutku kada evropska potražnja bude naglo opadala.

Norveški poslanik u Stortingu Grunde Almeland pozvao je EU da zadrži protivljenje novim projektima bušenja, upozoravajući da je Arktik izuzetno osjetljiv region koji je već teško pogođen klimatskim promjenama. On je ocijenio da povećanje proizvodnje nafte i gasa nije održiv odgovor na dugoročne energetske potrebe Evrope.

Prema zvaničniku EU uključenom u izradu strategije, njen cilj je da definiše prioritete Unije na Arktiku i utvrdi potencijalne projekte koji bi mogli biti sufinansirani iz budžeta EU. Ekonomska i odbrambena pitanja trebalo bi da imaju značajno mjesto u novom dokumentu. Mikael Janson, direktor North Sweden European Office, koji koordinira mrežu 14 regiona evropskog Arktika, upozorio je da bi lokalni i regionalni interesi mogli biti zanemareni u evropskoj politici prema Arktiku. On smatra da postoji saglasnost o ekonomskim prednostima ulaganja u arktičke regione, posebno u kontekstu zelene transformacije i zaštite regiona, ali da ulaganja moraju obuhvatiti i lokalne zajednice, male aktere i društvenu infrastrukturu.

Konačna odluka EU, međutim, neće sama po sebi predstavljati pravno obavezujuću zabranu. Budući da je strategija politički, a ne pravno obavezujući dokument, konačna odluka o istraživanju i eksploataciji nafte i gasa ostaje na državama koje imaju nadležnost nad tim područjima.