Akcije Krsta Popovića i zelenaša 1942-1943: Činjenice i kontekst

Istorijske ličnosti, pa i brigadir stare crnogorske vojske Krsto Zrnov Popović, u životu i radu, imali su i vrline, uzvišena pregnuća, uspjehe, ali i zablude i promašaje. Nijedan čovjek nije pošteđen grešaka, pa ni Krsto Popović, zato o njemu treba suditi objektivno i pošteno, niti ga deifikovati, a još manje satanizovati.

U ovom prilogu prezentiraću nekoliko činjenica o akcijama Krsta Popovića i zelenaša krajem 1942. i tokom 1943. godine, s osloncem na primarni istorijski izvor - Dnevnik Sava Milunovića 1941-1946, koji se nalazi u Državnom arhivu Crne Gore na Cetinju, a koga sam istražio prije više od 15 godina i temeljno proučio. Iz činjenica ovdje izloženih zaključci logično slijede, i ostavljam naučnoj i stručnoj, ali i laičkoj javnosti neka sama prosudi o njima.

Krsto Zrnov Popović je bio crnogorski nacionalni heroj, čojski junak, humanista, borac za suverenu Crnu Goru i slobodu crnogorskog naroda, i nijedna ideološko-politička interpretacija ili denuncijacija bilo kakva ne mogu mu oduzeti taj status i oreol. Tekst koji slijedi je istorijskog, faktografskog, a ne svađalačkog, dnevno-političkog karaktera, u cilju spoznaje istine o Krstu i zelenašima tokom Drugog svjetskog rata.

Od oktobra 1941. do aprila 1942. ubijeno je od strane komunista-partizana više od 500 ljudi, van ratnih operacija, van fronta, a to nijesu bile tzv. greške lijeva skretanja, već masovni ratni zločini, crveni teror, po uzoru na jakobince i boljševike. O tome su pisali brojni autori, a posebno istoričari dr Đuro Vujović i dr Dragutin Papović. Tada su komunisti ubili desetine crnogorskih Krstovih zelenaša, bespravno, bez suđenja, bacajući ih po jamama, zato što nijesu bili s njima i nijesu dijelili njihove svjetonazore i metode revolucionarnog rata.

Netrpeljivost između četnika i zelenaša krajem 1942. godine i tokom cijele 1943. godine bila je jako izražena. Vođstvo zelenaša je, istina, sarađivalo sa italijanskim okupacionim snagama, ali ta kolaboracija nije bila u klasičnom smislu shvaćena, već uslovna i činili su zelenaši za dobro Crne Gore i spasavanje crnogorskog naroda u ratnom vihoru. Konfliktnost između njih se manifestovala kroz različite vidove demonstracija, koje su išle do ivice opasnosti i prijetnje potencijalnih masovnijih fizičkih obračuna.

Do masovnih fizičkih obračuna između četnika i zelenaša nije došlo, najviše zahvaljujući Italijanima koji su imali supremativnu okupatorsku vlast. Međutim, desili su se pojedinačni obračuni i likvidacije zelenaša od strane četnika. Tokom 1943. godine, četnici su ubili nekoliko istaknutih zelenaša, poput kapetana Jovana Ramovića iz Zagarča i vodnika Steva P. Počeka iz Cetinja.

Četničko vođstvo u Crnoj Gori sastavljalo je spiskove zelenaša, svojih ideoloških i političkih protivnika, koje su smatrali protivnicima srpske nacionalne ideologije. Ti spiskovi su sastavljani iz motiva targetiranja pripadnika Crnogorske stranke, odnosno zelenaškog pokreta. Na primjer, 11. januara 1943. godine, brigadir Krsto Zrnov Popović i njegov glavni politički saradnik, prof. dr. Novica Ž. Radović, bili su u Podgorici kada su neki četnici organizovali demonstracije protiv njih.

Početkom 1943. godine, četnici su sastavljali spiskove viđenih pripadnika Crnogorske stranke i vođstva zelenaša, koje treba ubiti. Savo Milunović u dnevniku za 21. januar 1943. bilježi da mu je rečeno da je pročitao spisak 23 lica-zelenaša sa Cetinja koje treba ubiti, među kojima su bili i Krsto Popović, dr. N. Radović i drugi.

Krsto Popović i vođstvo zelenaša bili su protiv odlaska u Bosnu sa četnicima da se bore protiv partizana. Mnogi građani su spas našli tako što su pristupili zelenaškim trupama ili se sklonili na teritoriju pod njegovom kontrolom. Savo Milunović 13. januara 1943. godine bilježi da se oko 30 mladića upisalo u “zelenaše” da ne idu u Bosnu.

Krsto Popović je bio jedan od najprepoznatljivijih ličnosti Crnogorske stranke u ratnom periodu. On je bio odlučan da sprovede odluke partije kojoj je pripadao, tvrdeći da je on vojnik i da će sprovoditi partijske naredbe. I protivio se odlasku zelenaša u Bosnu 1943. godine, a o tome je zapisao i Savo Milunović. U svom dnevniku, Milunović konstatuje da bi Krsto Popović bio voljan da se odupre odlasku u Bosnu ako mu stranka to naredi.

Vođstvo Crnogorske stranke i zelenaške vojske bili su saglasni da zelenaši ne idu u Bosnu i u tome su istrajali. Krsto Popović i njegovi saradnici bili su protiv odlaska sa četnicima u Bosnu i to su jasno izrazili. Bliski saradnik Krsta Popovića, Petar Plamenac, zalagao se protiv odlaska zelenaša u Bosnu, zbog čega je bio interniran od strane italijanskih vlasti.

Među istaknutim crnogorskim starim zelenašima bio je i komandir Petar Lekić, koji je pripadao Crnogorskoj stranci. Savo Milunović navodi da je Petar Lekić pričao da se položaj zelenaša popravio usljed odbijanja da idu u Bosnu. Milunović također bilježi razgovore sa Krstom Popovićem, koji je bio voljan pregovarati i sarađivati sa partizanima protiv neprijatelja.