Islandsko 'ne' i njegova posljedica na politiku proširenja EU

Građani Islanda su u subotu izašli na referendum kako bi odlučili da li zemlja treba da nastavi pregovore o pristupanju Evropskoj uniji. Većina birača – 52,8 odsto – glasala je protiv, čime vlada nije dobila politički mandat da ponovo otvori pregovarački proces sa Briselom.

Za razliku od većine država kandidata, čije članstvo zavisi od dubokih institucionalnih reformi, slučaj Islanda je specifičan. Riječ je o bogatoj i stabilnoj demokratiji koja je već u velikoj mjeri usklađena sa evropskim zakonodavstvom i vrijednostima. Kristin Lojhtenmiler, šefica Regionalnog programa za nordijske zemlje pri Konrad-Adenauer-Stiftungu, podsjeća da je tokom prethodnog pristupnog procesa otvoreno 27 od ukupno 35 pregovaračkih poglavlja, dok je 11 privremeno zatvoreno. „Kroz Evropski ekonomski prostor i Šengen, Island već primjenjuje značajan dio zakonodavstva EU i duboko je integrisan u jedinstveno tržište“, kazala je ona.

Ipak, smatra da rezultat referenduma prije svega odražava posebne političke i ekonomske okolnosti na Islandu, te da ga ne treba tumačiti kao širi signal protiv politike proširenja Evropske unije.

Glasanje na Islandu dolazi u trenutku kada EU proširenje sve više posmatra kao geopolitički instrument za jačanje sopstvene bezbjednosti i međunarodnog uticaja. Taj pristup postao je posebno važan nakon ruske invazije na Ukrajinu, pogoršanih odnosa sa Vašingtonom i rastućih tenzija na Bliskom istoku. Za vladu premijerke Kristrun Frostadotir, obnavljanje pregovora predstavljalo je jedan od ključnih političkih prioriteta. Cilj je bio da Island dobije snažniji bezbjednosni okvir i stabilniji ekonomski oslonac. Među glavnim argumentima bili su visoka inflacija, koja je dostizala 10,2 odsto, kamatne stope od 9,25 procenata, ali i sve izraženija nestabilnost na Arktiku te diplomatske napetosti oko Grenlanda.

Uvođenje eura i ulazak u carinsku uniju EU, prema zagovornicima članstva, mogli su da smanje troškove života i dodatno zaštite državne interese. Evroposlanik Mika Aaltola iz Evropske narodne partije smatra da građani nijesu glasali protiv Evrope, već protiv onoga što vide kao nepotrebno dupliranje postojećih aranžmana. „Kada država već ima jedinstveno tržište, Šengen i otvorene granice, vrijednost mjesta za pregovaračkim stolom mora biti veća od cijene dijeljenja kontrole nad svojim najvažnijim resursima“, ocijenio je Aaltola.

Dok je Island već duboko integrisan u evropski sistem, većina ostalih kandidata članstvo vidi kao strateški put ka većoj bezbjednosti, ekonomskom razvoju i političkoj stabilnosti. Ukrajina i Moldavija članstvo prije svega posmatraju kao bezbjednosnu garanciju. Obje zemlje dobile su status kandidata 2022. godine, formalno otvorile pregovore 2024. i od tada paralelno napreduju kroz pristupni proces. Punopravno članstvo omogućilo bi im pristup jedinstvenom tržištu EU i milijardama eura evropskih sredstava za modernizaciju, infrastrukturu i, u slučaju Ukrajine, obnovu zemlje.

Najdalje su u ovom trenutku odmakle Crna Gora i Albanija. Crna Gora pregovara od 2012. godine i otvorila je sva 33 pregovaračka poglavlja, dok je Albanija posljednjih godina značajno ubrzala proces. Za obje države članstvo znači veći pristup evropskim fondovima, investicijama i tržištu, ali i nastavak reformi u oblasti vladavine prava, pravosuđa i borbe protiv korupcije. Srbija, Sjeverna Makedonija i Bosna i Hercegovina takođe članstvo vide kao put ka ekonomskom napretku, ali njihov proces napreduje sporije. Srbiju usporavaju odnosi sa Kosovom, pitanja demokratskih standarda i veze sa Rusijom. Sjeverna Makedonija suočava se sa sporovima sa susjednim članicama EU, dok Bosna i Hercegovina tek treba da sprovede značajne institucionalne reforme.

Najkomplikovaniji slučajevi ostaju Gruzija i Turska. Gruzija je kandidat od 2023. godine, ali je njen proces praktično zaustavljen zbog zabrinutosti EU zbog nazadovanja demokratije. Turska, kandidat još od 1999. godine, pregovore je otvorila 2005, ali su oni godinama zamrznuti zbog pitanja demokratije, ljudskih prava, vladavine prava i spora sa Kiprom.

Za Brisel je proširenje mnogo više od povećanja broja članica. Ono predstavlja ključni instrument za jačanje bezbjednosti, smanjenje uticaja Rusije i Kine u istočnoj Evropi i na Zapadnom Balkanu, te stabilizaciju susjednih regiona. Integracija Zapadnog Balkana posebno je važna jer bi povezala region koji je gotovo u potpunosti okružen državama članicama sa evropskim političkim i bezbjednosnim strukturama. Veća Evropska unija značila bi i veće jedinstveno tržište, snažniju pregovaračku poziciju u trgovini, energetici i spoljnoj politici, kao i bolje povezane transportne i energetske mreže širom kontinenta.

Istovremeno, proces pristupanja služi kao mehanizam za podsticanje reformi. Kandidati moraju ispuniti evropske standarde u oblasti vladavine prava, nezavisnosti pravosuđa, zaštite ljudskih prava i borbe protiv korupcije i organizovanog kriminala prije nego što postanu članice.

Pristupanje Evropskoj uniji zasniva se na principu zasluga. Svaka evropska država može podnijeti zahtjev za članstvo, ali najprije mora ispuniti Kopenhaške kriterijume iz 1993. godine: stabilne demokratske institucije, poštovanje ljudskih prava i vladavine prava, funkcionalnu tržišnu ekonomiju i sposobnost primjene cjelokupnog evropskog zakonodavstva. Nakon dodjele statusa kandidata, Evropska komisija sprovodi detaljan skrining kako bi procijenila spremnost države. Pregovori obuhvataju 35 poglavlja podijeljenih u šest tematskih klastera – od pravosuđa i javne uprave do unutrašnjeg tržišta, konkurentnosti, zelene agende, poljoprivrede i spoljne politike. Svako poglavlje otvara se pojedinačno i privremeno zatvara tek kada Komisija i Savjet EU ocijene da je ostvaren dovoljan napredak.

Po završetku svih pregovora, Komisija daje završnu ocjenu spremnosti države, nakon čega Evropski parlament i Savjet EU moraju jednoglasno odobriti pristupanje, a potom slijedi potpisivanje i ratifikacija pristupnog ugovora. Proces često traje godinama upravo zato što svaku fazu mora jednoglasno potvrditi svih 27 država članica. Tako je, na primjer, Mađarska godinama blokirala napredak Ukrajine uprkos tome što je ta zemlja status kandidata dobila još 2022. Među sedam aktuelnih kandidata, Crna Gora ostaje najbliža članstvu – otvorila je sva pregovaračka poglavlja, a 18 ih je privremeno zatvorila. Slijedi Albanija sa otvorenim svim poglavljima i tri zatvorena, potom Srbija sa 22 otvorena i dva zatvorena poglavlja. Ukrajina i Moldavija otvorile su pregovore u klasterima koji se odnose na temeljne vrijednosti i spoljne odnose, dok je Sjeverna Makedonija još u fazi skrininga. Pregovori sa Turskom formalno su u zastoju od 2018. godine.