Antifašisti Cetinja o kolaboraciji i antifašizmu

Antifašisti Cetinja nikada neće umanjivati stradanje Bošnjaka Bihora. Jednako tako, nikada nećemo pristati da se pod izgovorom zaštite naroda rehabilituje saradnja sa okupatorima ili da se pojam antifašizma razvlači do besmisla. Stradanje jednog naroda ne može biti istorijska amnestija za njegove kolaboracioniste, kao što zločini nad jednim narodom ne mogu biti opravdanje za saradnju sa okupatorom, zaključuje se u reagovanju.

Iz udruženja Antifašisti Cetinja reagovali su povodom intervjua prof. dr Šerba Rastodera objavljenog u „Pobjedi“. Saopštenje prenosimo integralno: "S pažnjom smo pročitali intervju prof. dr Šerba Rastodera o Osmanu Rastoderu i ratnoj istoriji Bihora. Smatramo da je važno razgovarati o tragediji bošnjačkog stanovništva Sandžaka, četničkim zločinima i svim traumama Drugog svjetskog rata. Ali jednako je važno spriječiti da se pod plaštom „novog čitanja istorije“ rehabilituju kolaboracionističke formacije i redefiniše pojam antifašizma.

Naravno da ne sporimo pravo Bošnjaka Bihora da pamte svoje žrtve. Međutim, sporno je kada se iz tog stradanja pokušava izvesti zaključak da je svaka oružana formacija koja se borila protiv četnika automatski bila antifašistička. Zato je najproblematičnija teza intervjua tvrdnja da su muslimanske milicije bile „primarno antifašističke“ jer su se dominantno borile protiv četnika. Da li su četnici bili fašistički i kolaboracionistički pokret? Jesu. Da li su počinili monstruozne zločine nad Bošnjacima? Jesu. Ali iz toga ne proizlazi da svako ko ratuje protiv četnika postaje antifašista. Antifašizam se ne određuje samo po tome protiv koga se boriš, već i po tome sa kim sarađuješ.

Ako formacija prima oružje, hranu i logistiku od italijanskog okupatora i učestvuje u održavanju okupacionog poretka, onda se njen karakter ne može pravdati samoodbranom. U intervjuu se ponavlja dobro poznata matrica opravdavanja kolaboracije da je narod bio ostavljen sam sebi i da je morao da se organizuje i sarađuje sa okupatorom kako bi preživio. Zanimljivo je da gotovo svi koji danas pokušavaju rehabilitovati kolaboracioniste koriste identičan argument. Na kraju ispada da su svi bili „zaštitnici naroda“, a da su jedini problem bili komunisti.

Rastoderova logika proizvodi i jedan potpuno apsurdan zaključak. Ako činjenica da se muslimanska milicija borila protiv četnika automatski znači da je bila „primarno antifašistička“, da li to znači da su i četnici bili antifašisti kada su se sukobljavali sa ustašama? Da li su ustaše bile antifašisti kada su se sukobljavale sa četnicima? Da li je svaka oružana formacija koja se povremeno sukobila sa nekim drugim kolaboracionističkim pokretom time postajala antifašistička? Naravno da nije. Sukob između dva kolaboracionistička, nacionalistička ili međusobno neprijateljska pokreta ne pretvara nijedan od njih u antifašistički pokret. Isto pravilo važi i za muslimanske milicije. To što su se borile protiv četnika govori nešto o njihovom odnosu prema četnicima, ali samo po sebi ne govori da su bile dio antifašističkog pokreta.

Karakter jednog pokreta određuje se njegovom ukupnom politikom, ideologijom, savezništvima, odnosom prema okupaciji i djelovanjem na terenu. U slučaju Osmana Rastodera dodatno je problematična činjenica da se u samom intervjuu priznaje da je zagovarao priključenje Bihora, odnosno dijela Sandžaka, takozvanoj Velikoj Albaniji. Dakle, ne govorimo samo o čovjeku koji je navodno „uzeo oružje od okupatora da bi zaštitio selo“, već o političkom djelovanju unutar prostora koji je bio dio fašističkog okupacionog projekta Velike Albanije.

Ako je tačno ono što profesor Rastoder navodi, onda se postavlja pitanje kako se političko zagovaranje priključenja jednoj okupacionoj i fašistički oblikovanoj tvorevini može uklopiti u tvrdnju da je njen zagovornik bio „primarno antifašista“. Posebno zabrinjava način na koji prof. Rastoder govori o Komisiji za utvrđivanje zločina, naglašavajući da joj je predsjedavao „bogoslov i učitelj Jakša Brajović“. Zašto je važno što je bio bogoslov? Time se čitaocu suptilno sugeriše da je proglašenje Osmana Rastodera ratnim zločincem bilo motivisano njegovom nacionalnom i vjerskom pripadnošću, a ne rezultat rada jedne državne komisije. Takva insinuacija ne može doprinijeti istorijskoj istini, ona samo može produbiti vjerske podjele u tumačenju prošlosti.

Još je slabiji argument da Osman Rastoder nije bio osuđen, već samo proglašen ratnim zločincem. Odsustvo sudske presude nije dokaz nevinosti, kao što ni poslijeratno proglašenje nije samo po sebi dovoljan dokaz krivice. Posebno je neprihvatljiva tvrdnja da su poslije rata „grijehe“ muslimanskih milicija procjenjivali četnici koji su masovno prešli u partizane. Ne samo što tom tezom prof. Rastoder proizvoljno generalizuje, već pokušava da delegitimiše Narodnooslobodilački pokret. Istina je da je 1944. sprovedena amnestija, između ostalih, dijela pripadnika četničkog pokreta. Istina je i da se opšta amnestija iz 1945. godine nije odnosila samo na pripadnike četničkog pokreta, već i na pripadnike drugih oružanih formacija koje su tokom rata bile izvan Narodnooslobodilačke vojske, uključujući i pripadnike muslimanskih milicija, pod uslovom da nijesu počinili ratne zločine.

Zato je pokušaj da se poslijeratna odgovornost Osmana Rastodera i drugih pripadnika tih formacija objasni time što su „četnici prešli u partizane“ još jedan pokušaj selektivnog prikazivanja istorije. Amnestija je bila širi politički i vojni proces, a ne nekakva privilegija namijenjena samo četnicima. Po uzoru na hrvatske i srpske revizioniste koji tvrde da je NOP postao četnički odnosno ustaški pokret, i Rastoder ovom tezom tvrdi da su antifašističku pobjedu izvojevali bivši četnici. Takve konstrukcije služe relativizaciji istorijske uloge partizanskog pokreta i uklapaju se u već dobro poznatu revizionističku matricu izjednačavanja partizana i četnika.

Takođe, ne možemo prećutati ni pokušaj romantizacije projekta takozvane Velike Albanije kroz tvrdnju da na njenoj teritoriji nije bilo pogroma nad Bošnjacima. Takva tvrdnja zanemaruje osnovnu činjenicu da su okupacione vlasti i njihove lokalne strukture stanovništvo tog prostora često posmatrale kao dio istog političkog i nacionalnog korpusa kojem su pokušavale dati lojalnost. I ne može se okupaciona tvorevina predstavljati kao humanitarni prostor samo zato što na njenoj teritoriji nije izvršen određeni zločin.

Danas je potpuno pogrešno čitavu raspravu svesti i na pitanje da li je Osman Rastoder učestvovao u zločinu u Velici. To jeste važno pitanje za istoričare, ali nije suština. Suština je da su u Drugom svjetskom ratu postojale čitave mreže kolaboracionističkih pokreta koje su, uprkos međusobnim sukobima, djelovale unutar okupacionog poretka evropskog nacifašizma. Antifašisti Cetinja nikada neće umanjivati stradanje Bošnjaka Bihora. Jednako tako, nikada nećemo pristati da se pod izgovorom zaštite naroda rehabilituje saradnja sa okupatorima ili da se pojam antifašizma razvlači do besmisla. Stradanje jednog naroda ne može biti istorijska amnestija za njegove kolaboracioniste, kao što zločini nad jednim narodom ne mogu biti opravdanje za saradnju sa okupatorom", zaključuje se u reagovanju NVO Antifašisti Cetinja.